Η Ευρώπη των QR, των δεδομένων και του αόρατου φακελώματος, σε ένα κόσμο αλγορίθμων και ψηφιακής “θέωσης” των κοινωνιών, ερήμην τους, στο όνομα των μεγάλων ιδιωτικών κολοσσών που παγκόσμια έχουν βάλει στο χέρι κρίσιμες, ευαίσθητες και στρατηγικές λειτουργίες του δημόσιου χώρου και κρατικών οντοτήτων.
Την ώρα που τα δελτία ειδήσεων ξεχειλίζουν από εικόνες πολέμου στη Μέση Ανατολή, από τη γεωπολιτική σκακιέρα ΗΠΑ-Κίνας και από τους διεθνείς κραδασμούς της οικονομίας, κάτω από τη μύτη των Ευρωπαίων πολιτών χτίζεται, βήμα-βήμα, ένα άλλο σύστημα. Όχι με τανκς και σειρήνες. Με QR codes, αλγόριθμους και ψηφιακά μητρώα.
Η Ευρωπαϊκή Ένωση, πίσω από τη βιτρίνα της “πράσινης μετάβασης” και της “διαφάνειας”, στήνει μια πρωτοφανή αρχιτεκτονική ελέγχου, όπου κάθε προϊόν, κάθε συναλλαγή, κάθε μετακίνηση και τελικά κάθε πολίτης αποκτά ψηφιακό αποτύπωμα διαρκείας.
Μετά την ψηφιακή ταυτότητα, το ψηφιακό πορτοφόλι και το ψηφιακό δίπλωμα, έρχεται τώρα το λεγόμενο Digital Product Passport. Ένα “ψηφιακό διαβατήριο προϊόντος”, που στην πράξη σημαίνει πως σχεδόν κάθε αντικείμενο της καθημερινότητας θα συνοδεύεται από έναν μοναδικό ηλεκτρονικό φάκελο: πότε κατασκευάστηκε, από ποιον, ποιος το αγόρασε, αν μεταπωλήθηκε, αν επισκευάστηκε, πού κατέληξε. Με λίγα λόγια, τα πράγματα αποκτούν βιογραφικό. Και μαζί τους αποκτούμε κι εμείς έναν νέο τρόπο παρακολούθησης. Γιατί όταν κάθε αντικείμενο συνδέεται με τον κάτοχό του, τότε η ιδιοκτησία παύει να είναι ιδιωτική υπόθεση και μετατρέπεται σε δεδομένο προς διαχείριση.
Η “πράσινη συμμόρφωση” και το τέλος της ανώνυμης ιδιοκτησίας
Το επιχείρημα των Βρυξελλών είναι γνώριμο: βιωσιμότητα, περιβαλλοντική ευθύνη, διαφάνεια στην αγορά. Όμως πίσω από τα μεγάλα λόγια, μικρομεσαίοι επιχειρηματίες, επαγγελματίες και πολίτες βλέπουν να ξεδιπλώνεται ένας εφιάλτης γραφειοκρατικής και ψηφιακής ασφυξίας.
Γιατί το νέο μοντέλο απαιτεί από κάθε επιχείρηση να τροφοδοτεί αδιάκοπα ένα κεντρικό ευρωπαϊκό σύστημα δεδομένων. Κάθε προϊόν θα πρέπει να είναι καταγεγραμμένο, πιστοποιημένο, ιχνηλάσιμο και φορολογικά ορατό σε όλη τη διάρκεια της ζωής του. Κι εκεί ακριβώς αρχίζει η μεγάλη συζήτηση που αποφεύγουν οι ευρωπαϊκές ελίτ: μήπως τελικά δε μιλάμε για οικολογία, αλλά για ένα σύστημα καθολικής επιτήρησης; Γιατί, όταν το κράτος γνωρίζει τι αγοράζεις, πόσο το χρησιμοποιείς, πότε το πουλάς και πού κινείσαι, τότε η γραμμή ανάμεσα στη διοίκηση και στον έλεγχο γίνεται επικίνδυνα λεπτή.
Το ψηφιακό ευρώ και η οικονομία με... όρους χρήσης
Στο ίδιο “παζλ” έρχεται να προστεθεί και το ψηφιακό ευρώ της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας. Ένα νόμισμα που παρουσιάζεται ως τεχνολογική πρόοδος, αλλά γεννά σοβαρά ερωτήματα για το πού σταματά η διευκόλυνση και πού αρχίζει η δυνατότητα επιβολής περιορισμών.
Γιατί η μεγάλη ανησυχία δεν είναι η κατάργηση των χαρτονομισμάτων. Είναι το “προγραμματιζόμενο χρήμα”. Η δυνατότητα, δηλαδή, να τίθενται όρια στη χρήση του: πού ξοδεύεις, τι αγοράζεις, μέχρι πότε μπορείς να χρησιμοποιήσεις τα χρήματά σου. Κάποτε αυτά ακούγονταν σαν σενάρια επιστημονικής φαντασίας.
Σήμερα συζητούνται ανοιχτά σε ευρωπαϊκά φόρουμ και κεντρικές τράπεζες. Και την ίδια ώρα, η ηλεκτρονική τιμολόγηση, η διασύνδεση πλατφορμών και η κατάργηση κάθε “γκρίζας”, όπως την εμφανίζουν, οικονομικής ζώνης μετατρέπουν την οικονομική ζωή σε ένα σύστημα πλήρους καταγραφής σε πραγματικό χρόνο.
Μήπως τελικά δε μιλάμε για οικολογία, αλλά για ένα σύστημα καθολικής επιτήρησης; Γιατί, όταν το κράτος γνωρίζει τι αγοράζεις, πόσο το χρησιμοποιείς, πότε το πουλάς και πού κινείσαι, τότε η γραμμή ανάμεσα στη διοίκηση και τον έλεγχο γίνεται επικίνδυνα λεπτή
Από τα social media στην πολιτική χειραγώγηση
Μέσα σε αυτό το νέο περιβάλλον, ο πραγματικός κυρίαρχος δεν είναι πλέον ούτε το κράτος, ούτε τα παραδοσιακά ΜΜΕ. Είναι ο αλγόριθμος. Η δήθεν “εξυγίανση” των πολιτικών διαφημίσεων στις μεγάλες πλατφόρμες παρουσιάστηκε ως μάχη κατά του “μαύρου” χρήματος και της παραπληροφόρησης. Στην πράξη, όμως, δημιούργησε ένα νέο καθεστώς αδιαφάνειας.
Παλιά ήξερες ποιος πλήρωνε για να διαφημιστεί. Σήμερα δεν ξέρεις γιατί βλέπεις συγκεκριμένο περιεχόμενο και ποιος αποφάσισε ότι θα το δεις εσύ και όχι ο διπλανός σου.
Η πολιτική προβολή πέρασε από το χρήμα στο αόρατο λογισμικό. Και όπως συμβαίνει πάντα, ο αλγόριθμος ευνοεί όσους ήδη έχουν δύναμη, αναγνωρισιμότητα και πρόσβαση. Οι νέοι άνθρωποι, οι άγνωστοι υποψήφιοι, οι φωνές εκτός συστήματος, ουσιαστικά εξαφανίζονται μέσα σε μια ψηφιακή σιωπή.
Η δημοκρατία του θυμού
Οι ίδιες οι πλατφόρμες έχουν πλέον καταλάβει κάτι που οι κοινωνίες ακόμα δυσκολεύονται να αποδεχθούν: η οργή πουλάει περισσότερο από την ψυχραιμία. Ο αλγόριθμος ανταμείβει τη σύγκρουση, όχι τη σκέψη.
Το σοκ, όχι την ανάλυση. Το ξέσπασμα, όχι τη μετριοπάθεια. Όσο περισσότερο θυμώνεις, τόσο περισσότερο μένεις στην οθόνη. Και όσο περισσότερο μένεις στην οθόνη, τόσο πιο πολύτιμος γίνεσαι για την πλατφόρμα. Έτσι η πολιτική συζήτηση μετατρέπεται σε προϊόν νευρικής διέγερσης. Η δημόσια σφαίρα γίνεται αρένα συναισθηματικής κατανάλωσης. Κι αυτό πλέον δεν αποτελεί θεωρία. Είναι επιχειρηματικό μοντέλο δισεκατομμυρίων.
Οι πολιτικοί του TikTok και η νέα εποχή εξουσίας
Στην Ελλάδα, το φαινόμενο είναι ήδη ορατό. Η πολιτική επικοινωνία δε “χτίζεται” πια μόνο σε κομματικούς μηχανισμούς ή τηλεοπτικά πάνελ. Χτίζεται στην οθόνη του κινητού. Ο Κυριάκος Μητσοτάκης επενδύει συστηματικά σε περιεχόμενο που “ξεγελά” τον αλγόριθμο και περνά ως ψυχαγωγία. Ο Στέφανος Κασσελάκης αποτέλεσε ίσως το πρώτο καθαρά ελληνικό πολιτικό προϊόν που αναπτύχθηκε σχεδόν αποκλειστικά μέσα από τη λογική των social media.
Το μήνυμα είναι σαφές: όποιος δεν παράγει συνεχώς ψηφιακή εικόνα, απλώς παύει να υπάρχει πολιτικά. Και κάπως έτσι η δημοκρατία μετατρέπεται σε μάχη προσοχής, όπου δεν κερδίζει ο πιο πειστικός, αλλά ο πιο ορατός.
Η τεχνητή νοημοσύνη και η γενιά του φόβου
Μέσα σε αυτή τη δίνη, έρχεται να προστεθεί και η τεχνητή νοημοσύνη. Η νέα μεγάλη υπόσχεση της Silicon Valley, που για εκατομμύρια νέους ανθρώπους μοιάζει περισσότερο με απειλή παρά με πρόοδο. Η Gen Z, η γενιά που μεγάλωσε μέσα στην τεχνολογία, εμφανίζεται σήμερα πιο φοβισμένη από ποτέ απέναντι στο AI. Και όχι άδικα.
Οι μεγάλες εταιρείες ήδη αντικαθιστούν προσωπικό με αλγόριθμους. Τράπεζες, κολοσσοί τεχνολογίας, πολυεθνικές μειώνουν χιλιάδες θέσεις εργασίας στο όνομα της “αποδοτικότητας”.
Την ίδια ώρα, οι ίδιοι οι πρωταγωνιστές της τεχνολογικής επανάστασης παραδέχονται πως η αλλαγή θα είναι σαρωτική. Ο πρώην επικεφαλής της Google, Έρικ Σμιθ, μίλησε ανοιχτά για μια μετάβαση που θα επηρεάσει κάθε επάγγελμα, κάθε σχέση και κάθε πτυχή της ζωής. Και το πιο αποκαλυπτικό; Όταν αναφέρθηκε στην τεχνητή νοημοσύνη μπροστά σε νέους αποφοίτους, η απάντηση δεν ήταν ενθουσιασμός. Ήταν αποδοκιμασίες. Γιατί πίσω από τα λαμπερά συνέδρια και τις υποσχέσεις περί “καινοτομίας”, μια ολόκληρη γενιά βλέπει μπροστά της ένα μέλλον αβέβαιο, ακριβό και βαθιά ελεγχόμενο.
Το μεγάλο ερώτημα που έρχεται
Όλα αυτά, ψηφιακά διαβατήρια, αλγόριθμοι, επιτήρηση δεδομένων, τεχνητή νοημοσύνη, προγραμματιζόμενο χρήμα, δεν είναι αποσπασματικές εξελίξεις. Είναι κομμάτια του ίδιου “παζλ”.
Ενός κόσμου όπου η πληροφορία γίνεται εξουσία, η συμπεριφορά γίνεται δεδομένο και η ελευθερία μετατρέπεται σταδιακά σε δικαίωμα υπό προϋποθέσεις. Και το κρίσιμο ερώτημα δεν είναι αν η τεχνολογία θα προχωρήσει. Αυτό έχει ήδη συμβεί. Το ερώτημα είναι αν οι κοινωνίες θα προλάβουν να βάλουν όρια πριν η ψηφιακή ευκολία μετατραπεί οριστικά σε ψηφιακή επιτήρηση.
