Υπάρχει κάτι βαθιά ενοχλητικό στο να παρακολουθείς την ελληνική κοινοβουλευτική ζωή από απόσταση. Όχι η απόσταση χιλιομέτρων, αυτή έχει τη δική της πικρή γοητεία. Αλλά η απόσταση που δημιουργεί η σύγκριση: όταν ζεις σε χώρες όπου οι θεσμοί λειτουργούν ως ανεξάρτητοι διαιτητές και όχι ως εργαλεία της εκάστοτε πλειοψηφίας, η ελληνική πολιτική πραγματικότητα αποκτά μια ιδιαίτερα τραχιά υφή.
Η πρόσφατη απόφαση της Βουλής να αναγάγει τη σύσταση εξεταστικής επιτροπής για τις υποκλοπές σε ζήτημα εξωτερικής πολιτικής και εθνικής άμυνας, απαιτώντας έτσι 151 ψήφους αντί των 120 που προβλέπει ρητώς το άρθρο 68 παρ. 2 εδ. γ΄ του Συντάγματος, δεν είναι απλώς μια κοινοβουλευτική τεχνικότητα. Είναι ένα πολιτικό μήνυμα κωδικοποιημένο σε συνταγματική γλώσσα.
Το νομικό τέχνασμα και η ερώτηση που καίει
Ας σταθούμε στο επιχείρημα καθεαυτό, διότι αξίζει να εξεταστεί με ψυχραιμία πριν καταλήξουμε στην οργή.
Η κυβερνητική πλειοψηφία επικαλέστηκε το εδ. β΄ του άρθρου 68, το οποίο προβλέπει αυξημένη πλειοψηφία για ζητήματα εξωτερικής πολιτικής και εθνικής άμυνας. Η λογική, όπως παρουσιάζεται: μεταξύ των παρακολουθούμενων ήταν πρόσωπα των οποίων η δράση συνδέεται με ευαίσθητα εθνικά ζητήματα.
Αλλά εδώ γεννάται η ερώτηση που κανείς στη Βουλή δεν φαίνεται να θέλει να απαντήσει δυνατά και καθαρά: όλοι οι παρακολουθούμενοι, πολιτικοί, δημοσιογράφοι, επιχειρηματίες, ήταν υποκείμενα εθνικής ασφάλειας; Αν ναι, τότε βρισκόμαστε μπροστά σε σενάριο βαθύτατης κρίσης: η Ελλάδα περιστοιχίζεται από τόσους εσωτερικούς εχθρούς ώστε η ΕΥΠ να έπρεπε να στρέψει το βλέμμα της σε δεκάδες εγχώριους παράγοντες της δημόσιας ζωής; Αν όχι, και αυτό είναι το πολύ πιο πιθανό, τότε το επιχείρημα της εθνικής ασφάλειας δεν είναι επιχείρημα. Είναι ασπίδα.
Το ιστορικό μάθημα που επαναλαμβάνεται
Ο απόδημος Έλληνας έχει το πλεονέκτημα, ή το βάρος, της ιστορικής μνήμης χωρίς την αναισθησία της καθημερινής εξοικείωσης. Και η μνήμη αυτή είναι ανήσυχη.
Στην ιστορία της νεότερης Ελλάδας, η επίκληση της Salus populi suprema lex, δηλαδή «η σωτηρία του λαού είναι ο υπέρτατος νόμος», υπήρξε το εισαγωγικό μουσικό θέμα κάθε μορφής αυθαιρεσίας. Από τα ιδιώνυμα του Μεταξά, μέχρι τις παρακρατικές δομές της μεταπολεμικής δεκαετίας, μέχρι την Απριλιανή χούντα η οποία και αυτή εμφανίστηκε ως σωτηρία από τον κομμουνιστικό κίνδυνο. Σε όλες αυτές τις περιπτώσεις, η διεύρυνση της έννοιας «εθνική ασφάλεια» υπήρξε το πρώτο βήμα της συρρίκνωσης του κράτους δικαίου.
Δεν ισχυρίζομαι ότι βρισκόμαστε στο 1967. Θα ήταν ανιστόρητο και άδικο. Αλλά η πολιτική θεωρία μάς διδάσκει ότι τα αυταρχικά αντανακλαστικά δεν εμφανίζονται αίφνης σε πλήρη ανάπτυξη. Ξεκινούν ως νομικά τεχνάσματα. Ως παρερμηνείες. Ως επείγουσες ανάγκες. Και σιγά σιγά κανονικοποιούνται.
Η αδιαφάνεια ως σύστημα
Αυτό που πλήττει περισσότερο τον απόδημο παρατηρητή δεν είναι τόσο η ίδια η απόφαση όσο η αδιαφορία που την περιβάλλει. Στις περισσότερες δυτικές δημοκρατίες, η παραβίαση του πνεύματος συνταγματικής διάταξης για να αποτραπεί κοινοβουλευτικός έλεγχος θα δημιουργούσε θεσμική κρίση, νομικές προσφυγές, ευρεία δημόσια αντίδραση. Στην Ελλάδα, απορροφάται από τον κύκλο της είδησης της ημέρας.
Αυτό δεν είναι ωριμότητα. Είναι κόπωση. Και η κόπωση είναι ο καλύτερος σύμμαχος κάθε συστήματος που επιθυμεί να λειτουργεί χωρίς λογοδοσία.
Στο τέλος: η ερώτηση που αφορά εμάς τους απόδημους
Η ελληνική πολιτεία συχνά μάς υπενθυμίζει, με περηφάνια, ότι τα αφήσαμε πίσω, τις σκοτεινές σελίδες, τις ανωμαλίες, τις υποθαλπόμενες αυθαιρεσίες. Και εμείς οι απόδημοι τρέφουμε αυτή την ελπίδα ίσως περισσότερο από τους ίδιους τους κατοίκους: θέλουμε να πιστεύουμε σε μια Ελλάδα που ωρίμασε, που απέκτησε θεσμική αντοχή, που δεν χρειάζεται πλέον τις εξωτερικές πιέσεις για να τηρεί τους κανόνες.
Η χθεσινή ψηφοφορία στη Βουλή μάς θέτει ένα ερώτημα χωρίς διπλωματική διέξοδο. Τα έχουμε πράγματι αφήσει πίσω;
Ή απλώς τα κρύψαμε πιο βαθιά, σε πιο πονηρές νομικές διατυπώσεις, σε πιο ευπαρουσίαστους θεσμικούς χειρισμούς, αλλά στην ουσία τους ίδια;
Η αδυναμία να δοθεί μια ξεκάθαρη απάντηση είναι, από μόνη της, μια πολύ ανησυχητική απάντηση.
* Ο Αλέξιος Ντόνας είναι απόδημος Έλληνας, συνιδρυτής του Ευρωπαϊκού Ιδρύματος Ελληνισμού, πρώην πρόεδρος και νυν αντιπρόεδρος.