Η ατομική ευθύνη υπήρξε ίσως η πιο πολυχρησιμοποιημένη φράση της ελληνικής πολιτικής ζωής τα τελευταία χρόνια. Μια έννοια που σε θεωρητικό επίπεδο είναι απολύτως λογική, απαραίτητη και συνδεδεμένη με τη λειτουργία κάθε σύγχρονης κοινωνίας.
Γιατί πράγματι, καμία κοινωνία δεν μπορεί να λειτουργήσει χωρίς πολίτες που σέβονται κανόνες, υποχρεώσεις και όρια. Όμως στην ελληνική πραγματικότητα, η επίκληση της ατομικής ευθύνης έχει πάψει εδώ και καιρό να αποτελεί απλώς μια υπενθύμιση κοινωνικής συνείδησης. Έχει μετατραπεί σε ένα εξαιρετικά βολικό πολιτικό εργαλείο. Σε μια μόνιμη ασπίδα προστασίας για το κράτος και τις διαχρονικές του αποτυχίες. Σε έναν μηχανισμό μετάθεσης ευθυνών που επιτρέπει στις κυβερνήσεις να κρύβουν κάτω από το χαλί τις παθογένειες δεκαετιών.
Κάθε φορά που η χώρα βρίσκεται μπροστά σε μια κρίση, μια καταστροφή ή μια κοινωνική αποτυχία, εμφανίζεται σχεδόν αυτόματα το ίδιο αφήγημα. Αν υπάρχουν νεκροί στην άσφαλτο, φταίει η οδηγική συμπεριφορά. Αν καίγονται δάση και περιουσίες, φταίει ο πολίτης που δεν πρόσεξε ή δεν απομακρύνθηκε εγκαίρως. Αν πλημμυρίζουν πόλεις, φταίει η ατομική αμέλεια. Αν καταρρέουν δημόσιες υπηρεσίες, φταίει η νοοτροπία του πολίτη. Αν ένα σύστημα αποτύχει, η συζήτηση περιορίζεται σχεδόν πάντα στον ανθρώπινο παράγοντα και σπανίως αγγίζει τον πυρήνα του προβλήματος, δηλαδή το ίδιο το κράτος και τις δομές του.
Η ευθύνη δεν είναι (μόνο) ατομική
Η Ελλάδα μοιάζει να έχει εθιστεί στην προσωποποίηση της ευθύνης. Πάντα υπάρχει ένας τελευταίος κρίκος της αλυσίδας που θα βρεθεί στο επίκεντρο της δημόσιας οργής. Ένας υπάλληλος, ένας οδηγός, ένας σταθμάρχης, ένας εργαζόμενος, ένας πολίτης. Ποτέ όμως δε συζητάμε πραγματικά για το γιατί το σύστημα επιτρέπει ένα ανθρώπινο λάθος να εξελιχθεί σε τραγωδία. Ποτέ δεν αναζητούμε σε βάθος τις πολιτικές, διοικητικές και θεσμικές αδυναμίες που έχουν δημιουργήσει ένα κράτος χωρίς επαρκείς δικλίδες ασφαλείας και αυτή ακριβώς είναι η μεγάλη ελληνική παθογένεια. Η απουσία ουσιαστικής κρατικής λογοδοσίας. Γιατί η αλήθεια είναι απλή αλλά ενοχλητική: τα σοβαρά κράτη δε λειτουργούν με ευχές, ούτε στηρίζονται αποκλειστικά στην προσοχή των πολιτών. “Χτίζουν” μηχανισμούς που αντέχουν ακόμα και όταν ο άνθρωπος κάνει λάθος. Γιατί ο άνθρωπος θα κάνει πάντα λάθη. Θα αφαιρεθεί, θα κουραστεί, θα πανικοβληθεί, θα υποτιμήσει έναν κίνδυνο. Η δουλειά του κράτους είναι να περιορίζει τις συνέπειες αυτών των λαθών, όχι να εμφανίζεται εκ των υστέρων ως σχολιαστής των γεγονότων.
Στην Ελλάδα όμως, η πρόληψη αντιμετωπίζεται διαχρονικά σαν δευτερεύουσα υπόθεση. Οι κυβερνήσεις επενδύουν κυρίως στη διαχείριση της εικόνας και όχι στην ουσία της λειτουργίας του κράτους. Το πολιτικό σύστημα έχει μάθει να αντιδρά επικοινωνιακά και όχι να σχεδιάζει μακροπρόθεσμα. Γι’ αυτό και μετά από κάθε μεγάλη κρίση παρακολουθούμε το ίδιο έργο. Δηλώσεις συμπόνιας, εξαγγελίες μεταρρυθμίσεων, τηλεοπτικές εμφανίσεις, υποσχέσεις για αλλαγές και στη συνέχεια σιωπή. Μέχρι να επαναληφθεί μια νέα τραγωδία που θα αποκαλύψει ότι τίποτα ουσιαστικό δεν άλλαξε.
Η δοκιμασία της πανδημίας
Η πανδημία ήταν ίσως το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτής της λογικής. Οι πολίτες κλήθηκαν και σωστά να δείξουν υπευθυνότητα. Να τηρούν μέτρα, να προστατεύσουν τους γύρω τους, να προσαρμόσουν τη ζωή τους σε πρωτόγνωρες συνθήκες. Όμως πίσω από τη συνεχή επίκληση της ατομικής ευθύνης αποκαλύφθηκαν και οι τεράστιες αδυναμίες του δημόσιου Συστήματος Υγείας. Νοσοκομεία στα όρια, γιατροί εξαντλημένοι, ελλείψεις προσωπικού και υποδομών, περιφερειακές δομές εγκαταλελειμμένες για χρόνια. Αντί όμως να ανοίξει μια σοβαρή συζήτηση για τις διαχρονικές ευθύνες όλων των κυβερνήσεων απέναντι στη δημόσια Υγεία, το βάρος μεταφέρθηκε σχεδόν αποκλειστικά στη συμπεριφορά του πολίτη.
Το ίδιο συμβαίνει και με τα τροχαία δυστυχήματα. Κανείς δεν αμφισβητεί ότι υπάρχουν οδηγοί επικίνδυνοι, απρόσεκτοι ή ανεύθυνοι. Όμως πόσο συχνά γίνεται πραγματική συζήτηση για τους δρόμους-παγίδες, για τις ελλιπείς υποδομές, για την κακή συντήρηση, για την ανεπαρκή αστυνόμευση, για την απουσία ουσιαστικής κυκλοφοριακής παιδείας; Πόσο συχνά μιλάμε για ένα κράτος που θυμάται την οδική ασφάλεια μόνο μετά από μια τραγωδία;
Στην Κρήτη ειδικά, το πρόβλημα είναι διαχρονικό. Δρόμοι επικίνδυνοι, υψηλές ταχύτητες, ελλιπής έλεγχος, έργα που καθυστερούν για χρόνια. Και κάθε φορά μετά από ένα δυστύχημα, ακούμε τις ίδιες διαπιστώσεις περί ατομικής ευθύνης, λες και η Πολιτεία δεν έχει καμία συμμετοχή στη δημιουργία ασφαλών συνθηκών κυκλοφορίας.
Ακόμα πιο αποκαλυπτικός είναι ο τρόπος που το ελληνικό κράτος διαχειρίζεται φυσικές καταστροφές. Πυρκαγιές, πλημμύρες, ακραία καιρικά φαινόμενα αντιμετωπίζονται σχεδόν πάντα με όρους έκτακτης ανάγκης, σαν να πρόκειται για απρόβλεπτα γεγονότα και όμως, οι επιστήμονες προειδοποιούν εδώ και χρόνια για τις συνέπειες της κλιματικής κρίσης. Παρ’ όλα αυτά, οι υποδομές πολιτικής προστασίας παραμένουν συχνά ανεπαρκείς, τα αντιπλημμυρικά έργα καθυστερούν, ο χωροταξικός σχεδιασμός είναι προβληματικός και ο κρατικός μηχανισμός λειτουργεί πολλές φορές αποσπασματικά.
Μεταφορά ευθύνης
Και όταν έρχεται η καταστροφή, ξεκινά ξανά η γνωστή προσπάθεια μεταφοράς της ευθύνης στον πολίτη. Σαν να μην υπάρχουν πολιτικές αποφάσεις, παραλείψεις και χρόνια προβλήματα που οδήγησαν στην τραγική κατάληξη. Το πιο ανησυχητικό όμως είναι ότι αυτή η λογική έχει αρχίσει να διαβρώνει βαθιά την εμπιστοσύνη της κοινωνίας προς τους θεσμούς. Ο πολίτης αισθάνεται ότι καλείται διαρκώς να είναι συνεπής απέναντι σε ένα κράτος που συχνά δεν είναι συνεπές απέναντί του. Να πληρώνει φόρους, να τηρεί υποχρεώσεις, να δείχνει υπευθυνότητα, ενώ την ίδια στιγμή βρίσκεται αντιμέτωπος με δημόσιες υπηρεσίες υποστελεχωμένες, με γραφειοκρατία, με καθυστερήσεις, με ένα κράτος που λειτουργεί περισσότερο ως μηχανισμός ταλαιπωρίας παρά ως οργανωμένη δομή εξυπηρέτησης και κάπου εκεί γεννιέται ο κοινωνικός κυνισμός. Η αίσθηση ότι τίποτα δεν αλλάζει. Ότι το κράτος θα συνεχίσει να λειτουργεί πρόχειρα και αποσπασματικά, ενώ η πολιτική εξουσία θα περιορίζεται στη διαχείριση της επικοινωνίας.
Γιατί αυτό είναι ίσως το μεγαλύτερο πρόβλημα της ελληνικής πολιτικής κουλτούρας: η εμμονή στην εικόνα αντί στην ουσία. Οι κυβερνήσεις ενδιαφέρονται πρωτίστως να ελέγξουν το πολιτικό κόστος και όχι να συγκρουστούν πραγματικά με τις παθογένειες του κράτους. Γι’ αυτό και οι μεταρρυθμίσεις συχνά εξαγγέλλονται, αλλά σπάνια ολοκληρώνονται. Γι’ αυτό και η λογοδοσία παραμένει περιορισμένη. Γι’ αυτό και οι παραιτήσεις στην Ελλάδα είναι σχεδόν είδος προς εξαφάνιση.
Ουδεμία αυτοκριτική
Η ανάληψη πολιτικής ευθύνης θεωρείται αδυναμία και όχι στοιχείο δημοκρατικής ωριμότητας. Αντί για αυτοκριτική, βλέπουμε συνήθως προσπάθεια διαχείρισης εντυπώσεων. Αντί για βαθιές αλλαγές, πρόχειρα μπαλώματα. Αντί για σχεδιασμό, αυτοσχεδιασμό και μέσα σε όλα αυτά, η ατομική ευθύνη χρησιμοποιείται σαν το τέλειο επικοινωνιακό καταφύγιο. Μια φράση που ακούγεται λογική και δύσκολα αμφισβητείται, αλλά στην πράξη λειτουργεί ως μέσο αποπροσανατολισμού από τις πραγματικές αιτίες των προβλημάτων.
Η αλήθεια όμως είναι πως μια κοινωνία δεν μπορεί να στηριχθεί μόνο στην υπευθυνότητα των πολιτών της. Χρειάζεται και ένα κράτος ικανό, οργανωμένο και αξιόπιστο. Ένα κράτος που να σχεδιάζει, να προλαμβάνει, να προστατεύει και να λογοδοτεί. Ένα κράτος που να μην εμφανίζεται μόνο μετά την καταστροφή με ανακοινώσεις και υποσχέσεις. Γιατί στο τέλος της ημέρας, η πραγματική ευθύνη μιας κυβέρνησης δεν είναι να κάνει διαγγέλματα περί ατομικής υπευθυνότητας. Είναι να δημιουργεί συνθήκες ασφάλειας, αξιοπιστίας και εμπιστοσύνης για τους πολίτες, και όσο η ελληνική πολιτική συνεχίζει να χρησιμοποιεί την ατομική ευθύνη ως μέσο συγκάλυψης των διαχρονικών κρατικών αποτυχιών, τόσο οι ίδιες παθογένειες θα διαιωνίζονται. Θα κρύβονται προσωρινά κάτω από το χαλί της επικοινωνίας, μέχρι την επόμενη κρίση, που θα τις αποκαλύψει ξανά με τον πιο σκληρό τρόπο.
Γιατί τα προβλήματα μιας χώρας δεν εξαφανίζονται όταν τα φορτώνεις στους πολίτες. Λύνονται μόνο όταν το ίδιο το κράτος αποφασίσει να κοιτάξει κατάματα τις δικές του ευθύνες. Μα, τελικά για όλα φταίνε οι πολίτες;
