Υπάρχουν σημεία στον χάρτη που μοιάζουν ασήμαντα μέχρι να πάψουν να λειτουργούν. Τα Στενά του Hormuz είναι ένα από αυτά. Μια λωρίδα θάλασσας μόλις 33 έως 54 χιλιομέτρων στο στενότερο σημείο της, που όμως μεταφέρει σχεδόν το ένα πέμπτο της παγκόσμιας κατανάλωσης πετρελαίου και σημαντικό μέρος του LNG. Δεν είναι υπερβολή να ειπωθεί ότι από αυτή τη στενή δίοδο περνά η “αναπνοή” της παγκόσμιας οικονομίας.
Και ακριβώς εκεί βρίσκεται το πρόβλημα: ό,τι είναι ζωτικό είναι και ευάλωτο.
Η νέα ένταση γύρω από το Hormuz δεν είναι απλώς άλλη μια επεισοδιακή κρίση στη Μέση Ανατολή. Είναι μια υπενθύμιση ότι η παγκόσμια τάξη εξακολουθεί να εξαρτάται από γεωγραφικά σημεία εξαιρετικά περιορισμένα, τα λεγόμενα choke points. Σε αυτά τα σημεία, η ισχύς δεν κατανέμεται ισόρροπα. Συγκεντρώνεται. Και όταν συγκεντρώνεται, μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως μοχλός πίεσης με δυσανάλογο αποτέλεσμα.
Το Ιράν γνωρίζει αυτή την πραγματικότητα καλύτερα από όλους. Δεν χρειάζεται να διαθέτει ναυτικό αντίστοιχο των Ηνωμένων Πολιτειών για να επηρεάζει τις ροές ενέργειας. Αρκεί να ελέγχει τον χώρο. Αρκεί να μπορεί να απειλεί την ασφάλεια της διέλευσης. Αρκεί να δημιουργεί αβεβαιότητα.
Σε αυτό το σημείο η γεωπολιτική μετατρέπεται σε ψυχολογία.
Οι αγορές δεν αντιδρούν μόνο σε γεγονότα. Αντιδρούν κυρίως στον φόβο γεγονότων. Και το Hormuz είναι ίσως το πιο “ευαίσθητο κουμπί” αυτού του φόβου στον παγκόσμιο ενεργειακό μηχανισμό. Κάθε ένδειξη έντασης αρκεί για να μετακινηθούν δισεκατομμύρια δολάρια σε futures, να αυξηθούν τα ασφάλιστρα μεταφοράς και να ανατιμηθεί το πετρέλαιο μέσα σε ώρες.
Αυτό που κάνει την κρίση ιδιαίτερα επικίνδυνη είναι ότι δεν απαιτείται πλήρης αποκλεισμός για να προκληθεί παγκόσμιο σοκ. Αρκεί μερική διαταραχή. Αρκεί η αίσθηση ότι η διέλευση δεν είναι πλέον δεδομένη.
Η Δύση βρίσκεται μπροστά σε ένα κλασικό αλλά εξαιρετικά επικίνδυνο στρατηγικό δίλημμα. Η στρατιωτική υπεροχή των Ηνωμένων Πολιτειών είναι αδιαμφισβήτητη σε συμβατικούς όρους. Όμως η ισχύς στη θάλασσα δεν είναι ποτέ απλή αριθμητική. Είναι ζήτημα γεωγραφίας, χρόνου και κόστους.
Μια στρατιωτική επιχείρηση επαναφοράς της ελευθερίας ναυσιπλοΐας στο Hormuz θα μπορούσε να κλιμακώσει την κατάσταση σε γενικευμένη σύγκρουση στον Περσικό Κόλπο. Επιθέσεις σε βάσεις, εμπλοκή συμμάχων, κυβερνοεπιθέσεις και αναταραχή στις παγκόσμιες αγορές θα μπορούσαν να αποτελέσουν άμεσες συνέπειες. Από την άλλη πλευρά, η αδράνεια δεν είναι ουδέτερη επιλογή. Είναι πολιτικό μήνυμα. Και συχνά τα μηνύματα αυτά έχουν μεγαλύτερη βαρύτητα από τα ίδια τα γεγονότα.
Το Ιράν, από την πλευρά του, δεν λειτουργεί με όρους κλασικής στρατιωτικής αντιπαράθεσης. Ακολουθεί μια στρατηγική ασύμμετρης πίεσης. Δεν προσπαθεί να νικήσει στο πεδίο της ισχύος. Προσπαθεί να αλλάξει το πεδίο του παιχνιδιού. Να μεταφέρει τη σύγκρουση από το στρατιωτικό επίπεδο στο οικονομικό και ψυχολογικό επίπεδο. Να μετατρέψει τη γεωγραφία σε εργαλείο διαπραγμάτευσης.
Σε αυτό το πλαίσιο, το Hormuz δεν είναι απλώς ένα θαλάσσιο πέρασμα. Είναι ένας μοχλός επιρροής. Μια στρατηγική “βρύση” που μπορεί να ανοίξει ή να περιορίσει ροές κρίσιμων ενεργειακών πόρων. Και αυτό αρκεί για να δημιουργήσει παγκόσμια πίεση χωρίς να ριχτεί ούτε ένας μεγάλος αριθμός πυραύλων.
Οι συνέπειες αυτού του παιχνιδιού ισχύος είναι ήδη ορατές. Οι ενεργειακές αγορές κινούνται νευρικά, οι επενδυτές αναζητούν ασφαλή καταφύγια και οι κυβερνήσεις καλούνται να διαχειριστούν ένα ενδεχόμενο νέο κύμα πληθωρισμού. Σε έναν κόσμο που μόλις πρόσφατα προσπάθησε να σταθεροποιήσει τις τιμές ενέργειας μετά από διαδοχικές κρίσεις, μια νέα αναταραχή θα είχε πολλαπλασιαστικό αποτέλεσμα.
Το πιο ανησυχητικό στοιχείο, όμως, δεν είναι η τρέχουσα ένταση. Είναι το προηγούμενο που δημιουργείται.
Αν γίνει αποδεκτό, έστω και σιωπηρά, ότι ένα κράτος μπορεί να ασκεί έλεγχο ή πίεση σε ένα διεθνές θαλάσσιο πέρασμα αυτού του μεγέθους, τότε η λογική της παγκόσμιας ναυσιπλοΐας αλλάζει. Άλλα στρατηγικά σημεία — από τη Νότια Σινική Θάλασσα έως τη Διώρυγα του Σουέζ — αποκτούν νέο βάρος. Και μαζί τους, νέες πιθανότητες κρίσεων.
Το Hormuz είναι λοιπόν κάτι πολύ μεγαλύτερο από μια περιφερειακή εστία έντασης. Είναι ένα εργαστήριο του μέλλοντος της γεωπολιτικής. Ένα σημείο όπου δοκιμάζεται αν η παγκοσμιοποίηση μπορεί να αντέξει την επιστροφή της γεωγραφίας ως όπλο.
Και ίσως το πιο κρίσιμο ερώτημα δεν είναι τι θα κάνει το Ιράν ή η Δύση. Αλλά αν ο κόσμος είναι έτοιμος να αποδεχθεί ότι σε έναν πλανήτη πλήρως διασυνδεδεμένο, ένα στενό 33 χιλιομέτρων μπορεί ακόμη να καθορίζει την ισορροπία ισχύος δισεκατομμυρίων ανθρώπων.
* Δρ. Βασίλης Λύκος, Political Analyst, Biologist – PhD in Risk Assesment & Integrated Environmental Management, MSc in Integrated Coastal Zone Management University of Crete, Regional Councilor of the Region of Central Greece, Regional Unit of Euboea
