Όταν η διεθνής τάξη γίνεται ζούγκλα, θα μπορούσε να προσθέσει κανείς στον παραπάνω τίτλο, αλλά η διεθνής τάξη τέτοια ήταν πάντα, ζούγκλα, όπου η ισχύς ήταν το “μέτρο” της και οι όποιοι κανόνες απλά επιβεβαίωναν τον πόλεμο ως “ειδικό καθεστώς” κανόνων...
Ο κόσμος δεν ήταν ποτέ ένας κήπος ειρήνης. Όμως υπάρχουν περίοδοι όπου η βαρβαρότητα επιστρέφει με ταχύτητα τέτοια, ώστε ακόμη και οι πιο κυνικοί να ξαφνιάζονται. Κάτι τέτοιο ζούμε σήμερα.
Οι κανόνες που γεννήθηκαν μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, παρότι ισχύος, ήταν κάποιοι κανόνες που σήμερα μοιάζουν να ξεθωριάζουν, να εξαφανίζονται πλήρως. Οι διεθνείς θεσμοί έχουν χάσει το κύρος τους εδώ και χρόνια, τώρα απλά αποσυντίθενται, οι ισορροπίες έστω και λεπτές που υπήρχαν διαλύονται και ο πλανήτης γλιστρά ξανά σε μια λογική ωμής ισχύος.
Όποιος έχει δύναμη την επιδεικνύει. Όποιος δεν έχει, προσπαθεί να βρει προστάτη. Ελάχιστοι αντιστέκονται σε αυτήν την κατάσταση και ακόμη λιγότεροι αντέχουν.
Κάπως έτσι στις μέρες μας είναι ο πόλεμος χωρίς σχέδιο, ο κόσμος χωρίς πυξίδα και τελικά ο πόλεμος από γεγονός έχει μετατραπεί σε κατάσταση, με αποτέλεσμα εκεί που οι πόλεμοι ξεκινούν, απλά ξεκινούν χωρίς να ξέρει κανείς πώς τελειώνουν, εκτός από τα χιλιάδες θύματα νεκροί και τραυματίες τους και ατέλειωτη καταστροφή σε υποδομές ή άλλες κατασκευές διαβίωσης.
Ο κόσμος δεν ήταν ποτέ ένας τόπος γαλήνης. Όμως υπήρχαν εποχές όπου ακόμη και οι μεγάλες συγκρούσεις διέθεταν κάτι που σήμερα μοιάζει να απουσιάζει: πολιτικό σχέδιο.
Σήμερα ο πλανήτης δείχνει να βαδίζει σε μια νέα περίοδο επικίνδυνης αστάθειας, γυμνής μετάβασης και υπαρξιακής αβεβαιότητας. Οι διεθνείς θεσμοί αποδυναμώνονται ταχύτατα, που είναι αυτές τις ημέρες ο σμπαραλιασμένος ΟΗΕ (οέο;), οι ισορροπίες αλλάζουν και οι αποφάσεις λαμβάνονται ολοένα συχνότερα με όρους επίδειξης ισχύος αντί στρατηγικής.
Η σύγκρουση που εξελίσσεται γύρω από το Ιράν είναι ίσως το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτής της νέας πραγματικότητας. Το ερώτημα δεν είναι μόνο ποιος θα κερδίσει στο πεδίο της μάχης. Το ουσιαστικό ερώτημα είναι αν υπάρχει καθαρός πολιτικός στόχος - και κυρίως αν υπάρχει σχέδιο για το τι θα ακολουθήσει μετά. Και σε αυτό το σημείο αρχίζουν οι ανησυχίες.
Η αυταπάτη της στρατιωτικής λύσης
Η δημόσια συζήτηση για τον πόλεμο περιστρέφεται κυρίως γύρω από στρατιωτικές δυνατότητες, πυραυλικά πλήγματα και ισορροπίες αποτροπής. Όμως εκεί όπου θα έπρεπε να υπάρχει καθαρότητα - στο τι επιδιώκεται πολιτικά - υπάρχει ένα ανησυχητικό κενό. Είναι η καταστροφή ενός πυρηνικού προγράμματος ο στόχος; Είναι η αποδυνάμωση ενός καθεστώτος; Είναι η πλήρης αλλαγή του; Είναι η διάλυση του Ιράν ως κρατική υπόσταση και οντότητα ενός ολόκληρου λαού κοντά στα 100 εκατομμύρια; Στη δημόσια ρητορική ακούγονται όλα μαζί, συχνά ταυτόχρονα. Κι αυτό είναι ίσως το πιο ανησυχητικό στοιχείο.
Η ιστορία των τελευταίων δεκαετιών έχει δείξει ότι οι πόλεμοι που ξεκινούν χωρίς σαφή πολιτικό στόχο καταλήγουν συνήθως σε μακροχρόνιες και δαπανηρές περιπέτειες. Από το Ιράκ έως το Αφγανιστάν, τη Λιβύη και τη Συρία, την Αφρική και τη Γιουγκοσλαβία, χαίνουσα πληγή το Κοσσυφοπέδιο, η στρατιωτική ισχύς αποδείχθηκε πολλές φορές ανεπαρκής για να λύσει βαθιά πολιτικά προβλήματα. Η ιδέα ότι ένα σύνολο αεροπορικών επιδρομών μπορεί να «λύσει» μια σύνθετη γεωπολιτική κρίση μοιάζει περισσότερο με ευσεβή πόθο παρά με ρεαλιστική στρατηγική.
Η επικίνδυνη δυναμική της κλιμάκωσης
Υπάρχει όμως και μια ακόμη διάσταση που συχνά υποτιμάται. Η Μέση και Εγγύς Ανατολή δεν είναι ένα απλό γεωπολιτικό πεδίο με καθαρά σύνορα και σαφείς γραμμές αντιπαράθεσης. Είναι ένα περίπλοκο πλέγμα κρατών, οργανώσεων, συμμαχιών και ανταγωνισμών. Αυτό σημαίνει ότι μια σύγκρουση δύσκολα παραμένει περιορισμένη.
Οποιοδήποτε στρατιωτικό πλήγμα μπορεί να προκαλέσει αλυσιδωτές αντιδράσεις, να ανοίξει νέα μέτωπα και να μετατρέψει μια τοπική κρίση σε περιφερειακή ανάφλεξη.
Η πραγματικότητα της περιοχής είναι πολύ πιο σύνθετη απ’ όσο συχνά παρουσιάζεται στα τηλεοπτικά πάνελ.
Και ακριβώς γι’ αυτό οι συγκρούσεις εκεί έχουν την τάση να ξεφεύγουν από τον έλεγχο εκείνων που τις ξεκινούν.
Όταν η πολιτική ζητά την ευλογία του Θεού
Σαν να μην έφταναν όλα αυτά, υπάρχει και μια άλλη διάσταση που κάνει την κατάσταση ακόμη πιο ανησυχητική. Η επιστροφή της θρησκείας ως πολιτικού όπλου. Στην Τεχεράνη η σύγκρουση παρουσιάζεται ως ιερό καθήκον. Στην Ουάσινγκτον εμφανίζονται κύκλοι που μιλούν για θεϊκή αποστολή της Αμερικής. Στην Ιερουσαλήμ η πολιτική συχνά ντύνεται με βιβλικές αναφορές και ιστορικές υποσχέσεις.
Τρεις διαφορετικές παραδόσεις. Ένας κοινός μηχανισμός. Είτε μουλάδες, είτε πάστορες, είτε ραβίνοι...
Η εξουσία αναζητά θεϊκή νομιμοποίηση για τις αποφάσεις της.
Γιατί οι κοινωνίες δύσκολα κινητοποιούνται για γεωπολιτικές ισορροπίες ή ενεργειακά συμφέροντα. Μπορούν όμως εύκολα να κινητοποιηθούν όταν η σύγκρουση παρουσιάζεται ως μάχη καλού και κακού. Και τότε όποιος μιλά για ειρήνη κινδυνεύει να παρουσιαστεί ως αιρετικός.
Η σκιά στην παγκόσμια οικονομία
Ο μεγαλύτερος φόβος όμως δεν είναι μόνο στρατιωτικός. Είναι οικονομικός. Η περιοχή του Περσικού Κόλπου αποτελεί έναν από τους πιο κρίσιμους κόμβους της παγκόσμιας οικονομίας. Η ενέργεια, το εμπόριο και οι θαλάσσιες μεταφορές, τα data centers των AI εσχάτως, με τα υποθαλάσσια δίκτυα τεράστιων ποσοτήτων ενέργειας, εξαρτώνται σε μεγάλο βαθμό από τη σταθερότητα της περιοχής.
Μια παρατεταμένη σύγκρουση, που γεωστρατηγικά θα ήταν και νίκη του Ιράν, ακόμη κι αν έχανε τον πόλεμο τελικά, θα μπορούσε να προκαλέσει αλυσιδωτές αναταράξεις: ενεργειακές κρίσεις, οικονομικές πιέσεις, παγκόσμιες εφοδιαστικές αναταράξεις και νέα κύματα μετακινήσεων πληθυσμών-προσφύγων.
Η Ευρώπη, ήδη κουρασμένη από αλλεπάλληλες κρίσεις, θα βρεθεί ξανά αντιμέτωπη με μια δύσκολη πραγματικότητα. Και χώρες όπως η Ελλάδα θα αισθανθούν άμεσα τις επιπτώσεις μιας παρατεταμένης αστάθειας στη γειτονιά τους.
Η εποχή της μεγάλης αβεβαιότητας
Ζούμε σε μια περίοδο όπου οι παλιές βεβαιότητες καταρρέουν και οι νέες ισορροπίες δεν έχουν ακόμη διαμορφωθεί. Αυτό είναι πάντα το πιο επικίνδυνο σημείο της ιστορίας.
Γιατί όταν οι κανόνες, καλοί-κακοί, χαλαρώνουν και οι ισορροπίες αλλάζουν, οι ηγεσίες συχνά παρασύρονται από την αλαζονεία της δύναμης ή από την ψευδαίσθηση ότι μπορούν να ελέγξουν την πορεία των γεγονότων. Η πραγματικότητα όμως έχει τον δικό της τρόπο να επανέρχεται.
Και τότε ο πλανήτης θυμάται μια παλιά, σκληρή αλήθεια: ο πρώτος νεκρός κάθε πολέμου είναι η αλήθεια.
Αλλά πολύ γρήγορα ακολουθούν και οι ψευδαισθήσεις.
Η οικονομία πίσω από τον πόλεμο
Υπάρχει όμως και ένας άλλος παράγοντας που συχνά μένει στη σκιά της στρατιωτικής ανάλυσης: η οικονομία.
Η περιοχή του Περσικού Κόλπου, όπως είπαμε, αποτελεί έναν από τους πιο κρίσιμους ενεργειακούς κόμβους του πλανήτη. Οι παγκόσμιες ροές ενέργειας και εμπορίου περνούν σε μεγάλο βαθμό από εκεί. Μια γενικευμένη ανάφλεξη δε θα επηρεάσει μόνο τις χώρες που συμμετέχουν άμεσα στη σύγκρουση. Θα προκαλέσει αναταράξεις στις αγορές, στις τιμές της ενέργειας και τελικά στις οικονομίες ολόκληρου του κόσμου.
Το κόστος ενός πολέμου δεν περιορίζεται ποτέ στους στρατιωτικούς προϋπολογισμούς. Διαχέεται σε κοινωνίες, οικονομίες και καθημερινές ζωές. Και αυτή είναι μια πραγματικότητα που συχνά υποτιμάται στη δημόσια συζήτηση.
Ο κόσμος που αλλάζει ισορροπίες
Πίσω απ’ όλα αυτά κρύβεται μια βαθύτερη γεωπολιτική μετάβαση.
Η διαρκής άνοδος της Κίνας, η Ινδία ως νέος παίκτης επιρροών, δικτύων και αγωγών, η επιμονή της Ρωσίας να διατηρήσει τον ρόλο της ως μεγάλης δύναμης και με πυρηνικά στις πρώτες θέσεις, η στρατηγική αμηχανία της Ευρώπης και η εσωτερική πόλωση των Ηνωμένων Πολιτειών δημιουργούν ένα νέο διεθνές τοπίο.
Σε αυτό το περιβάλλον καμία δύναμη δεν έχει τον απόλυτο έλεγχο. Φθορά πολεμική έχουν άμεσα ακόμη και στο πεδίο αποθεμάτων οι ΗΠΑ, το Ισραήλ, η Ρωσία, όχι όμως η Κίνα ή η Ινδία. Και αυτό κάνει τις συγκρούσεις ακόμη πιο απρόβλεπτες. Γιατί όταν οι παλιές ισορροπίες καταρρέουν και οι νέες δεν έχουν ακόμη σταθεροποιηθεί, η διεθνής πολιτική γίνεται πιο ρευστή - και συχνά πιο επικίνδυνη.
Η παγίδα των πολέμων χωρίς τέλος
Ο πόλεμος υπήρξε πάντοτε η πιο δραστική μορφή πολιτικής. Η πολιτική πλέον μετατρέπεται σε μία παρένθεση δυστυχώς, στο όνομα των πολέμων και της πολιτικής τους.
Όμως, όταν ξεκινά ένας πόλεμος, ιδίως από τον απόλυτο στρατιωτικό παίχτη, που είναι οι ΗΠΑ, χωρίς σαφείς στόχους και χωρίς σχέδιο εξόδου, μετατρέπεται εύκολα σε παγίδα για όλους όσους εμπλέκονται. Η Μέση Ανατολή υπήρξε για δεκαετίες μια μόνιμη ζώνη έντασης.
Σήμερα όμως, με τις νέες διεθνείς ισορροπίες και τις αυξανόμενες γεωπολιτικές φιλοδοξίες των μεγάλων δυνάμεων, ο κίνδυνος είναι μεγαλύτερος. Γιατί μια περιφερειακή σύγκρουση μπορεί να μετατραπεί σε κρίση πολύ ευρύτερων διαστάσεων. Γιατί ο ισχυρός που δεν κατισχύει τελικά του θεωρητικά αδυνάμου αλλά αποφασισμένου να αντισταθεί, στο τέλος έτσι ανεξέλεγκτα μπορεί να ερωτοτροπήσει ακόμη και με τη χρήση πυρηνικών όπλων.
Προφανώς θα τα “ρετουσάρει” ως συμβατικά περιορισμένης ισχύος, αλλά θα είναι πυρηνικά, για πρώτη φορά μετά από 81 χρόνια από τη φρίκη στη Χιροσίμα και το Ναγκασάκι, τότε θα είναι πολύ αργά για όλη την ανθρωπότητα για δάκρυα, ακόμη κι αν η καταστροφή κι όλεθρος περιοριστεί γεωγραφικά στα όρια Μέσης και Εγγύς Ανατολής. Και τότε ο κόσμος θα ανακαλύψει - για ακόμη μια φορά στην ιστορία - ότι οι πόλεμοι ξεκινούν εύκολα, αλλά σπάνια τελειώνουν όπως τους είχαν φανταστεί εκείνοι που τους άρχισαν. Ακόμη χειρότερα που έτσι απρόβλεπτα οι πόλεμοι μπορεί να τελειώνουν, τελειώνοντας την ίδια την Ανθρωπότητα...
