Ζούμε ήδη τη δεύτερη εβδομάδα ενός πολέμου που συγκλονίζει τη Μέση Ανατολή και ταυτόχρονα επηρεάζει, άμεσα ή έμμεσα, ολόκληρο τον πλανήτη. Οι οθόνες μας έχουν γεμίσει με εικόνες πολέμου, εικόνες φρίκης.
Ο τηλεοπτικός χρόνος μοιάζει να έχει κορεστεί από ατελείωτες ώρες ζωντανών μεταδόσεων, έκτακτων δελτίων και αναλύσεων από τα πεδία των συγκρούσεων. Δημοσιογράφοι, στρατιωτικοί αναλυτές και πολιτικοί σχολιαστές προσπαθούν να εξηγήσουν, να προβλέψουν και να ερμηνεύσουν τα γεγονότα που εκτυλίσσονται με ταχύτητα που συχνά ξεπερνά την ίδια τη δυνατότητα κατανόησής τους.
Την ίδια στιγμή, τα διαδικτυακά μέσα ενημέρωσης παράγουν έναν αδιάκοπο χείμαρρο πληροφορίας. Εκατομμύρια σελίδες ειδήσεων, αναλύσεων, σχολίων και εκτιμήσεων κατακλύζουν το διαδίκτυο, συνοδευόμενες από εικόνες θανάτου και καταστροφής που ταξιδεύουν σε πραγματικό χρόνο από τις εμπόλεμες περιοχές προς κάθε γωνιά του κόσμου.
Οι ροές ειδήσεων ανανεώνονται συνεχώς, οι τίτλοι αλλάζουν μέσα σε λεπτά και η πληροφορία μοιάζει να πολλαπλασιάζεται με ρυθμούς που θυμίζουν περισσότερο ψηφιακή καταιγίδα παρά οργανωμένη ενημέρωση.
Τα κοινωνικά δίκτυα, από την άλλη πλευρά, μεταφέρουν τα γεγονότα σχεδόν απευθείας από την πηγή.
Βίντεο από κινητά τηλέφωνα, μαρτυρίες πολιτών, εικόνες από drones και δορυφόρους εμφανίζονται διαρκώς στις οθόνες μας, δημιουργώντας την αίσθηση ότι ο πόλεμος εξελίσσεται μπροστά στα μάτια μας.
Και όλα αυτά ενώ το πεδίο των επιχειρήσεων εξαπλώνεται πλέον σε τουλάχιστον οκτώ χώρες, διευρύνοντας τα όρια της σύγκρουσης σε επίπεδο που πολλοί αναλυτές θεωρούν πρωτόγνωρο από το τέλος του Δεύτερου Παγκοσμίου Πολέμου.
Κι όμως, μέσα σε αυτή την πρωτοφανή υπερπληθώρα εικόνων και πληροφοριών, ένα ερώτημα παραμένει αναπάντητο: πόσα από όσα βλέπουμε και ακούμε συνθέτουν πραγματικά την αλήθεια αυτού του πολέμου;
Αλήθεια και πόλεμος
Η φράση «το πρώτο θύμα του πολέμου είναι η αλήθεια» επανέρχεται διαρκώς κάθε φορά που ξεσπά μια μεγάλη σύγκρουση.
Η πατρότητά της δεν είναι απολύτως σαφής. Συχνά αποδίδεται στον αρχαίο τραγικό ποιητή Αισχύλο, αν και δεν υπάρχει επιβεβαιωμένο απόσπασμα στα σωζόμενα έργα του που να διατυπώνει τη φράση με αυτή τη μορφή. Η πιο τεκμηριωμένη ιστορική αναφορά προέρχεται από τον Αμερικανό γερουσιαστή Χίραμ Τζόνσον, ο οποίος το 1917, εν μέσω του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου, δήλωσε ότι «όταν ξεσπά ένας πόλεμος, το πρώτο θύμα είναι η αλήθεια».
Η παρατήρηση αυτή δεν αφορά μόνο τη διαστρέβλωση γεγονότων αλλά ένα ευρύτερο σύστημα διαχείρισης της πληροφορίας που συνοδεύει σχεδόν κάθε πολεμική σύγκρουση. Από τις αρχές του 20ού αιώνα και μετά, η προπαγάνδα αναδείχθηκε σε βασικό εργαλείο άσκησης στρατιωτικής και πολιτικής ισχύος.
Η πληροφόρηση δεν λειτουργεί απλώς ως μέσο ενημέρωσης, αλλά ως μηχανισμός διαμόρφωσης αντιλήψεων, ενίσχυσης του ηθικού και αποδυνάμωσης του αντιπάλου.
Στη σύγχρονη στρατηγική αυτό το φαινόμενο έχει αποκτήσει συγκεκριμένους όρους και μεθοδολογίες. Ο λεγόμενος πόλεμος της πληροφορίας αφορά τη συστηματική χρήση δεδομένων, ειδήσεων και ψηφιακών δικτύων για την επιρροή της κοινής γνώμης και των αποφάσεων του αντιπάλου.
Οι ψυχολογικές επιχειρήσεις στοχεύουν στη διαμόρφωση της ψυχολογίας τόσο των στρατιωτών όσο και των κοινωνιών που εμπλέκονται στον πόλεμο. Παράλληλα, ο έλεγχος της αφήγησης τείνει να καθορίσει ποια εκδοχή των γεγονότων θα κυριαρχήσει στο δημόσιο πεδίο.
Η αλήθεια στον πόλεμο, λοιπόν, δεν εξαφανίζεται απαραίτητα. Συχνά διαμορφώνεται, επιλέγεται ή παρουσιάζεται με τρόπο που εξυπηρετεί τις στρατηγικές ανάγκες κάθε πλευράς. Και ακριβώς σε αυτό το σημείο αρχίζει να γίνεται δύσκολο να διακρίνει κανείς πού τελειώνει η πραγματικότητα και πού αρχίζει η αφήγηση του πολέμου.
Η αλήθεια στον σημερινό πόλεμο
Αν η ιστορία διδάσκει ότι η αλήθεια είναι το πρώτο θύμα του πολέμου, στην περίπτωση της σημερινής σύγκρουσης στη Μέση Ανατολή φαίνεται πως η αλήθεια υπήρξε «απώλεια» ακόμη πριν ξεκινήσουν οι πρώτες στρατιωτικές επιχειρήσεις.
Ο πόλεμος αυτός δεν ξεκίνησε μόνο με πυραύλους και αεροπορικά πλήγματα, αλλά και με μια σύγκρουση αφηγήσεων, προθέσεων και στόχων που μεταβάλλονται σχεδόν καθημερινά.
Ακόμη και μετά από περισσότερες από οκτώ ημέρες πολεμικών επιχειρήσεων, οι δηλωμένοι στόχοι των επιτιθέμενων δυνάμεων παρουσιάζουν αξιοσημείωτες μεταβολές.
Οι κυβερνήσεις των Ηνωμένων Πολιτειών και του Ισραήλ εμφανίζονται μεν ως σύμμαχοι στο πεδίο των επιχειρήσεων, ωστόσο οι διακηρυγμένες προθέσεις τους δεν παραμένουν σταθερές.
Για το Ισραήλ κυρίαρχος λόγος ενός πολέμου είναι η ανάγκη αποτροπής του Ιράν από την απόκτηση πυρηνικών όπλων και η προστασία της δικής του και της διεθνούς ασφάλειας. Για τις ΗΠΑ το επιχείρημα μετατοπίζεται και προς την ανάγκη εξουδετέρωσης ενός θεοκρατικού καθεστώτος που χαρακτηρίζεται τυραννικό και απειλητικό για την περιοχή, αλλά κυρίως για το λαό του.
Παράλληλα, εμφανίζονται ακόμη πιο διευρυμένες εκδοχές των στόχων του πολέμου. Από την καταστροφή της στρατιωτικής μηχανής του Ιράν και την ισοπέδωση κρίσιμων υποδομών, έως την προοπτική μιας αλλαγής καθεστώτος που θα μπορούσε να διατηρήσει τα ίδια πρόσωπα στην εξουσία, αλλά με διαφορετικό – και υποτίθεται πιο δημοκρατικό – πολιτικό προσανατολισμό.
Οι δηλώσεις μεταβάλλονται, οι στόχοι επαναδιατυπώνονται και η πραγματική στρατηγική εικόνα παραμένει θολή.
Την ίδια στιγμή, υπάρχουν και αλήθειες ανείπωτες που δεν διατυπώνονται δημόσια. Η ισχύς του Ιράν δεν αποτιμάται μόνο με βάση το ενδεχόμενο πυρηνικό του πρόγραμμα ή τη στρατιωτική του ισχύ.
Η χώρα διαθέτει έναν ενεργειακό ορυκτό πλούτο από τους σημαντικότερους στον κόσμο, γεγονός που της προσδίδει γεωπολιτική βαρύτητα πολύ πέρα από τα σύνορά της. Τα ενεργειακά της αποθέματα μπορούν να τροφοδοτούν οικονομίες και αγορές που ανταγωνίζονται τις Ηνωμένες Πολιτείες τόσο εμπορικά όσο και γεωστρατηγικά.
Έτσι, μέσα στην καταιγίδα των δηλώσεων και των στρατιωτικών εξελίξεων, αναδύεται ένα διπλό επίπεδο πραγματικότητας: Οι αλήθειες που διατυπώνονται και εκείνες που παραμένουν ανείπωτες.
Και ανάμεσα σε αυτές, μια τρίτη κατηγορία – οι αλήθειες που αλλάζουν από ημέρα σε ημέρα και από σύμμαχο σε σύμμαχο, διαμορφώνοντας ένα πεδίο σύγκρουσης όχι μόνο στρατιωτικό, αλλά και πολιτικό, οικονομικό και ενεργειακό.
Η αλήθεια στο πεδίο της μάχης
Αν η πολιτική αφήγηση του πολέμου είναι σύνθετη και συχνά αντιφατική, ακόμη πιο δύσκολη γίνεται η αναζήτηση της αλήθειας στο ίδιο το πεδίο των επιχειρήσεων. Εκεί όπου οι πληροφορίες είναι περιορισμένες, ελεγχόμενες ή αποσπασματικές, η πραγματικότητα διαμορφώνεται μέσα από δηλώσεις, διαρροές και, συχνά, από απλούς ψιθύρους που δύσκολα επιβεβαιώνονται.
Μία από αυτές τις σκιώδεις πραγματικότητες αφορά τη δοκιμαστική χρήση υπερσύγχρονων οπλικών συστημάτων.
Σε κάθε μεγάλο πόλεμο η στρατιωτική τεχνολογία δοκιμάζεται στην πράξη, όμως στην παρούσα σύγκρουση οι αναφορές για νέα όπλα που χρησιμοποιούνται για πρώτη φορά παραμένουν κυρίως σε επίπεδο υπαινιγμών. Δεν επιβεβαιώνεται επίσημα ούτε η χρήση τους ούτε, φυσικά, η πραγματική τεχνολογική υπεροχή που αποδίδεται σε αυτά.
Αντίθετα, ως δεδομένη αλήθεια παρουσιάζεται συχνά η τεχνολογική υπεροπλία των Ηνωμένων Πολιτειών και του Ισραήλ. Οι στρατιωτικές επιχειρήσεις περιγράφονται ως «χειρουργικά πλήγματα» υψηλής ακρίβειας, τα οποία υποτίθεται ότι στοχεύουν αποκλειστικά στρατιωτικές εγκαταστάσεις.
Ωστόσο η πραγματικότητα στο έδαφος συχνά διαψεύδει αυτή την εικόνα. Οι απώλειες αμάχων – ανάμεσά τους και παιδιά – υπενθυμίζουν ότι ακόμη και τα πιο εξελιγμένα οπλικά συστήματα δεν μπορούν να μετατρέψουν τον πόλεμο σε μια αποστειρωμένη τεχνολογική διαδικασία.
Ανάλογες αντιφάσεις εμφανίζονται και στις αναφορές για την κατάσταση του ιρανικού οπλοστασίου. Σε αρκετές δηλώσεις γίνεται λόγος για σχεδόν πλήρη εξουδετέρωση των οπλικών συστημάτων μεγάλου βεληνεκούς. Ωστόσο η καθημερινή εξέλιξη των επιχειρήσεων φαίνεται να αμφισβητεί αυτή την εκτίμηση, καθώς νέες επιθέσεις και εκτοξεύσεις πυραύλων δείχνουν ότι οι δυνατότητες της χώρας δεν έχουν εξαλειφθεί.
Την ίδια στιγμή, μια ακόμη διάσταση του σύγχρονου πολέμου παραμένει σε μεγάλο βαθμό εκτός δημόσιας συζήτησης: ο ρόλος της τεχνητής νοημοσύνης. Υπάρχει ήδη το προηγούμενο του προγράμματος Project Maven, ενός στρατιωτικού συστήματος που αναπτύχθηκε από το Πεντάγωνο για την ανάλυση εικόνων από drones και την ταχύτερη αναγνώριση πιθανών στόχων μέσω αλγοριθμικών διαδικασιών.
Το πρόγραμμα αυτό άνοιξε τη συζήτηση για τη χρήση τεχνητής νοημοσύνης στη στοχοποίηση, στις επιχειρησιακές αποφάσεις και, τελικά, στη διαμόρφωση της ίδιας της εικόνας του πολέμου.
Παράλληλα, είναι γνωστό ότι σύγχρονα μοντέλα τεχνητής νοημοσύνης, όπως το σύστημα ΑΙ Claude της εταιρείας Anthropic, έχουν ενσωματωθεί σε στρατιωτικά δίκτυα ανάλυσης δεδομένων, συχνά μέσω πλατφορμών εταιρειών τεχνολογίας όπως η Palantir Technologies.
Επισήμως η χρήση τους περιορίζεται στην επεξεργασία πληροφοριών και στην ανάλυση μεγάλων όγκων δεδομένων. Ωστόσο η συζήτηση για το πόσο κοντά βρίσκεται η τεχνητή νοημοσύνη στη λήψη πραγματικών επιχειρησιακών αποφάσεων παραμένει ανοιχτή.
Η αντιπαράθεση που έχει προκύψει ανάμεσα στην εταιρεία Anthropic και το αμερικανικό Πεντάγωνο σχετικά με την πιθανή χρήση τεχνητής νοημοσύνης σε αυτόνομα οπλικά συστήματα δείχνει ότι το ζήτημα δεν είναι θεωρητικό.
Το ερώτημα που παραμένει αναπάντητο είναι αν, πέρα από τις επίσημες διαβεβαιώσεις, συστήματα τεχνητής νοημοσύνης έχουν ήδη ενσωματωθεί - άμεσα ή έμμεσα - σε οπλικά συστήματα που επιχειρούν σήμερα στο πεδίο της σύγκρουσης. Και αν αυτό συμβαίνει, τότε η πραγματική τεχνολογική διάσταση του πολέμου ίσως βρίσκεται πολύ πιο μπροστά από όσα δημοσίως παραδέχονται οι κυβερνήσεις.
Η μόνη αλήθεια…
Με την «αλήθεια» κρυμμένη μέσα σε διεστραμμένα μυαλά, πίσω από κλειστές πόρτες και μέσα σε ολοκληρωμένα κυκλώματα πυριτίου που επεξεργάζονται δεδομένα πολέμου, η μοναδική αλήθεια που φαίνεται σήμερα καθαρά μοιάζει να βρίσκεται αλλού.
Όχι στις δηλώσεις κυβερνήσεων, ούτε στις αναλύσεις στρατηγών ή στους αλγόριθμους που υπολογίζουν πιθανότητες επιτυχίας μιας επίθεσης. Βρίσκεται μέσα στους ακόμη ανοιχτούς τάφους παιδιών.
Οι οικογένειες περίμεναν για ώρες έξω από το κατεστραμμένο σχολείο, ελπίζοντας ότι κάποιο παιδί θα βρεθεί ζωντανό. Για πολλές από αυτές τις οικογένειες, η ελπίδα τελείωσε μέσα σε έναν πρόχειρο κατάλογο ονομάτων
Στην πόλη Minab, στο νότιο Ιράν, το δημοτικό σχολείο που χτυπήθηκε το πρωί του Σαββάτου της 28ης Φεβρουαρίου μετατράπηκε μέσα σε λίγα λεπτά από χώρο μάθησης σε τόπο τραγωδίας.
Πάνω από εκατόν εξήντα παιδιά, μαθήτριες κυρίως ηλικίας επτά έως δώδεκα ετών, δεν πρόλαβαν να τελειώσουν το μάθημα της ημέρας. Οι σχολικές τσάντες, τα τετράδια και τα παιχνίδια τους βρέθηκαν θαμμένα κάτω από τα ερείπια του κτιρίου. Οι οικογένειες περίμεναν για ώρες έξω από το κατεστραμμένο σχολείο, ελπίζοντας ότι κάποιο παιδί θα βρεθεί ζωντανό. Για πολλές από αυτές τις οικογένειες, η ελπίδα τελείωσε μέσα σε έναν πρόχειρο κατάλογο ονομάτων.
Την ίδια στιγμή, εκατοντάδες χιλιόμετρα μακριά, στο βόρειο Ισραήλ, σε πόλεις όπως η Κίριατ Σιμόνα, βαλλιστικοί πύραυλοι έπεσαν σε κατοικημένες περιοχές. Ανάμεσα στα θύματα βρίσκονταν παιδιά μιας οικογένειας που σκοτώθηκαν μέσα στο ίδιο τους το σπίτι, όταν το κτίριο κατέρρευσε από την έκρηξη.
Σε άλλες περιπτώσεις σκοτώθηκαν και τραυματίστηκαν μαθητές που βρίσκονταν σε καταφύγια ή σε σχολικά κτίρια. Πίσω από τους αριθμούς των νεκρών βρίσκονται πρόσωπα, ηλικίες, οικογένειες που χάθηκαν μέσα σε λίγα δευτερόλεπτα.
Και ίσως εκεί, μέσα σε αυτούς τους τάφους, να βρίσκεται η μόνη αδιαμφισβήτητη αλήθεια αυτού του πολέμου. Όχι οι στρατηγικοί στόχοι, ούτε οι γεωπολιτικές ισορροπίες, ούτε οι υπολογισμοί ισχύος που γίνονται σε αίθουσες συσκέψεων. Η αλήθεια βρίσκεται στο ανθρώπινο κόστος που αφήνει πίσω του κάθε πύραυλος.
Απομένει στο μέλλον να φανεί αν αυτή η αλήθεια θα καταφέρει κάποτε να βγει από τους τάφους. Αν οι εικόνες των παιδιών που χάθηκαν θα γίνουν μάθημα για έναν κόσμο που εξακολουθεί να πιστεύει ότι οι πόλεμοι μπορούν να λύσουν προβλήματα. Και αν η μνήμη τους θα μπορέσει να οδηγήσει την ανθρωπότητα σε ένα διαφορετικό μέλλον, όπου η αλήθεια δεν θα χρειάζεται πια να αναζητείται μέσα στα ερείπια.
