Κάθε φορά που η ένταση στη Μέση Ανατολή κλιμακώνεται, επανέρχεται το ίδιο γνώριμο αφήγημα: ότι η στρατιωτική πίεση μπορεί να επιβάλει πολιτικές αλλαγές σε κράτη που θεωρούνται “ανεπιθύμητα” από τη Δύση. Σήμερα, στο επίκεντρο αυτής της λογικής βρίσκεται το Ιράν. Ωστόσο, πίσω από τις δηλώσεις περί «αποτροπής» και «ασφάλειας» κρύβεται μια επικίνδυνη αυταπάτη: ότι η σύγκρουση με την Τεχεράνη μπορεί να οδηγήσει σε μια εύκολη στρατηγική νίκη για τις Ηνωμένες Πολιτείες και το Ισραήλ.
Η πραγματικότητα είναι πολύ πιο σκληρή. Το Ιράν δεν είναι ένα απομονωμένο ή εύθραυστο κράτος που μπορεί να καταρρεύσει με αεροπορικά πλήγματα και οικονομικές κυρώσεις. Πρόκειται για μια χώρα με βαθιά ιστορική συνείδηση, ισχυρή κρατική δομή και έναν μηχανισμό εξουσίας που έχει αποδειχθεί ανθεκτικός σε δεκαετίες διεθνούς πίεσης.
Στην “καρδιά” αυτού του μηχανισμού βρίσκεται το Islamic Revolutionary Guard Corps, ένας θεσμός που δε λειτουργεί απλώς ως στρατιωτική δύναμη, αλλά ως πυρήνας πολιτικής και οικονομικής ισχύος. Σε συνδυασμό με το παραστρατιωτικό δίκτυο Basij, το ιρανικό κράτος έχει δημιουργήσει ένα πλέγμα ελέγχου που διεισδύει βαθιά στην κοινωνία. Αυτό το σύστημα δεν είναι εύκολο να αποσταθεροποιηθεί από έξω, όσο ισχυρή κι αν είναι η στρατιωτική ισχύς των αντιπάλων του.
Κράτη διαλυμένα, εμφύλιοι πόλεμοι και δεκαετίες χάους
Παρά ταύτα, η Ουάσινγκτον φαίνεται να επαναλαμβάνει ένα γνώριμο μοτίβο στρατηγικής σκέψης. Από τον πόλεμο στο Ιράκ το 2003 μέχρι τη ΝΑΤΟϊκή επέμβαση στη Λιβύη το 2011, η αμερικανική εξωτερική πολιτική βασίστηκε συχνά στην πεποίθηση ότι η στρατιωτική υπεροχή μπορεί να αναδιαμορφώσει ολόκληρες κοινωνίες. Το αποτέλεσμα αυτών των επεμβάσεων δεν ήταν σταθερότητα, αλλά κράτη διαλυμένα, εμφύλιοι πόλεμοι και δεκαετίες χάους.
Σήμερα, κάποιοι κύκλοι στη Δύση φαίνεται να θεωρούν ότι το ίδιο μοντέλο μπορεί να εφαρμοστεί και στο Ιράν. Ένα από τα σενάρια που συζητούνται είναι η ενίσχυση εθνοτικών ανταρτικών κινημάτων στο εσωτερικό της χώρας. Το Ιράν είναι πολυεθνοτικό κράτος, με σημαντικές κοινότητες, όπως οι Κούρδοι, οι Άραβες και οι Μπαλούχοι. Η λογική είναι ότι η πίεση από το εξωτερικό, σε συνδυασμό με εσωτερικές εντάσεις, θα μπορούσε να οδηγήσει σε αποσταθεροποίηση της κεντρικής εξουσίας.
Πρόκειται όμως για μια εξαιρετικά επικίνδυνη στρατηγική. Η “βαλκανοποίηση” μιας χώρας 90 εκατομμυρίων ανθρώπων δε θα δημιουργούσε δημοκρατία ή σταθερότητα. Θα δημιουργούσε ένα γεωπολιτικό κενό τεράστιας κλίμακας, με απρόβλεπτες συνέπειες για ολόκληρη την περιοχή.
Η εμπειρία των τελευταίων δεκαετιών
Οι γειτονικές χώρες γνωρίζουν καλά αυτόν τον κίνδυνο. Η Τουρκία αντιμετωπίζει εδώ και δεκαετίες το κουρδικό ζήτημα και βλέπει με ανησυχία οποιαδήποτε ενίσχυση κουρδικών ένοπλων οργανώσεων. Παράλληλα, το Πακιστάν φοβάται ότι μια αποσταθεροποίηση στο Ιράν θα μπορούσε να ενισχύσει το αντάρτικο των Μπαλούχων και στο δικό του έδαφος. Με άλλα λόγια, ένα σχέδιο αποδυνάμωσης της Τεχεράνης θα μπορούσε εύκολα να μετατραπεί σε μια περιφερειακή αλυσιδωτή κρίση.
Το πιο παράδοξο είναι ότι τέτοιες στρατηγικές συχνά καταλήγουν να πλήττουν τους ίδιους αυτούς που τις σχεδιάζουν. Η εμπειρία των τελευταίων δεκαετιών δείχνει ότι οι εξωτερικές παρεμβάσεις στη Μέση Ανατολή έχουν συχνά το αντίθετο αποτέλεσμα από το επιδιωκόμενο: ενισχύουν τον εθνικισμό, συσπειρώνουν τα καθεστώτα που στοχεύουν να αποδυναμώσουν και δημιουργούν νέα κύματα αστάθειας.
Αν η σύγκρουση με το Ιράν εξελιχθεί σε μια μακροχρόνια γεωπολιτική αναμέτρηση, το πιθανότερο αποτέλεσμα δε θα είναι μια καθαρή νίκη. Θα είναι μια παρατεταμένη περίοδος έντασης, έμμεσων συγκρούσεων και περιφερειακών πολέμων δι’ αντιπροσώπων.
Η ιστορία της Μέσης Ανατολής έχει διδάξει επανειλημμένα ότι οι μεγάλες δυνάμεις που προσπαθούν να επιβάλουν αλλαγές καθεστώτων συχνά παγιδεύονται στις ίδιες τους τις στρατηγικές. Το Ιράν μπορεί να πληρώσει βαρύ τίμημα σε μια τέτοια σύγκρουση. Όμως, αν η Ουάσινγκτον πιστεύει ότι μπορεί να αναδιαμορφώσει τη χώρα μέσω στρατιωτικής πίεσης και έμμεσων πολέμων, υπάρχει σοβαρός κίνδυνος να ανακαλύψει - για ακόμη μία φορά - ότι η γεωπολιτική ύβρις πληρώνεται ακριβά.
* Ο δρ. Βασίλης Λύκος είναι Political Analyst, Biologist - PhD in Risk Assesment & Integrated Environmental Management, MSc in Integrated Coastal Zone Management University of Crete Regional Councilor of the Region of Central Greece Regional Unit of Euboea.
