Από το Matrix στον Χάξλεϊ και το νέο, χαμογελαστό Πανοπτικόν, η νέα ζωή που έξω από το ψηφιακό μας αποτύπωμα, όσο φυσιολογικά και αν εξελίσσεται, δεν είναι ζωή και δη αιώνια, αφού κι αν τελευτήσουμε, το ψηφιακό μας ίχνος μπορεί να επιβιώνει για πάντα, ζωή εις τους αιώνες των αιώνων ώσπου να σβήσουμε στην ψηφιακή πλήξη με ένα delete...
Υπήρξε μια στιγμή στο Matrix που πολλοί την προσπέρασαν σαν ακόμα μια σκηνή επιστημονικής φαντασίας. Εκεί όπου ο Μορφέας λέει στον Νίο πως η φυλακή δεν είναι τα τείχη, αλλά η άγνοια ότι βρίσκεσαι μέσα. Τότε μας φάνηκε υπερβολή.
Σήμερα μοιάζει σχεδόν... ντοκιμαντέρ.
Από το “δεν υπάρχει βίντεο” στο “υπάρχουν παντού κάμερες”
Ζούμε στην εποχή όπου τίποτα δε συμβαίνει αν δεν καταγραφεί. Κι αν δεν καταγραφεί, θεωρείται σχεδόν ότι δε συνέβη.
Κάμερες σε δρόμους, μαγαζιά, πολυκατοικίες, αυτοκίνητα, κινητά, στο κρεβάτι και αύριο, γιατί όχι, στο μάτι σου, το αφτί σου, την αναπνοή σου. Το βλέμμα που δεν κοιμάται ποτέ. Και πλέον δεν παρακολουθεί απλώς, ερμηνεύει, αναλύει και... προβλέπει.
Η Αστυνομία και κάθε εξουσία δεν ψάχνει μάρτυρες, ψάχνει αρχεία. Δε ρωτά ανθρώπους, ρωτά αλγορίθμους.
Και κάπως έτσι, χωρίς τυμπανοκρουσίες, η κοινωνία γλίστρησε από το “αν έγινε” στο “πότε θα γίνει”.
Η τεχνητή νοημοσύνη και το έγκλημα πριν το έγκλημα
Στο Ηνωμένο Βασίλειο της και “σκοτεινής ηπείρου” που λέγεται Ευρώπη - πάντα πρόθυμο να παίξει τον ρόλο του εργαστηρίου - δοκιμάζονται ήδη συστήματα τεχνητής νοημοσύνης που δεν κυνηγούν εγκληματίες, αλλά πιθανότητες. Περιοχές “υψηλού κινδύνου”. Πρόσωπα “υψηλής επικινδυνότητας”. Συμπεριφορές που “μοιάζουν ύποπτες”. Όχι επειδή έκανες κάτι, αλλά επειδή κάποια στιγμή, ίσως, θα μπορούσες. Ο Χάξλεϊ το είχε περιγράψει ωμά: «Η πιο τέλεια δικτατορία δε χρειάζεται βία, γιατί οι άνθρωποι αγαπούν τα δεσμά τους». Δε χρειάζεται να σε συλλάβουν. Αρκεί να σε πείσουν ότι σε βλέπουν.
Η ψευδαίσθηση της ασφάλειας και η πραγματική ατιμωρησία
Το επιχείρημα είναι απλό και πάντα αποτελεσματικό: «Το κάνουμε για το καλό των νομοταγών πολιτών». Την ίδια στιγμή όμως η εγκληματικότητα βαφτίζεται... μονοδιάστατα κοινωνικό σύμπτωμα, οι πραγματικά επικίνδυνοι (πολλοί με λευκό κολάρο) κυκλοφορούν ελεύθεροι και οι υπόλοιποι, οι πολλοί και οι κοινωνίες τους, παρακολουθούνται για να μη γίνουν επικίνδυνοι, διά πάσα νόσον, ιδίως της απείθειας στην εξουσία. Λογική σουρεαλισμού. Ή, για να το πούμε απλά, τρίχες κατσαρές με αλγόριθμο.
Αναγνώριση προσώπου: όλοι ύποπτοι μέχρι αποδείξεως του εναντίου
Τα σχέδια μιλούν για καθολική αναγνώριση προσώπου, με βιομετρικά δεδομένα. Σε πόλεις, χωριά, δρόμους, μέσα μεταφοράς.
Όχι για τον “κακό”. Για όλους. Το σύστημα δε θα σε ρωτά ποιος είσαι. Θα το ξέρει ήδη. Και θα ξέρει πού πας, με ποιον μιλάς, τι συνηθίζεις, τι αποφεύγεις. Ο Όργουελ φοβόταν τον Μεγάλο Αδελφό που επιβάλλεται με φόβο. Ο Χάξλεϊ προειδοποιούσε για κάτι χειρότερο: «Οι άνθρωποι θα καταπιεστούν όχι με πόνο, αλλά με απόλαυση». Με άνεση. Με ασφάλεια. Με το χαμόγελο του «δεν έχεις τίποτα να φοβηθείς».
Όταν η πρόβλεψη γίνεται καθεστώς
Το πιο επικίνδυνο ερώτημα δεν είναι τεχνικό. Είναι πολιτικό και ηθικό: Τι κάνεις με κάποιον που δεν παρανόμησε ακόμη, αλλά οι αλγόριθμοι κατάλληλα μοχλευμένοι από τους έχοντες και κατέχοντες θα ανεβάζουν τον δείκτη των δικών τους κριτηρίων και πιθανοτήτων στο 95%-100%; Τον ελέγχεις; Τον προσαγάγεις; Τον φακελώνεις; Τον “προλαμβάνεις”; Και ποιος ορίζει τι είναι παράβαση; Σήμερα είναι το Χ έγκλημα. Αύριο η διαφωνία. Μεθαύριο η ενοχλητική άποψη. Η δημοσιογραφία που δε βολεύει. Η ανάρτηση που δεν άρεσε.
Ο Χάξλεϊ ξανά: «Όταν η εξουσία αποφασίζει τι είναι αλήθεια, η ελευθερία γίνεται περιττή».
Το Πανοπτικόν επιστρέφει, ψηφιακό και χαμογελαστό
Το ονομάζουν “panopticon”. Όχι τυχαία. Η ιδέα του Bentham ήταν απλή: δε χρειάζεται να παρακολουθείς συνεχώς - αρκεί ο άλλος να νομίζει ότι παρακολουθείται. Σήμερα, ο φύλακας δεν είναι άνθρωπος. Είναι κώδικας. Και δεν κουράζεται ποτέ. Ένα σύστημα ή ένα κράτος-παρατηρητήριο, με πολίτες σκιές, που αυτολογοκρίνονται, αυτοπειθαρχούν, αυτοελέγχονται. Η φυλακή χωρίς κάγκελα. Το Matrix χωρίς κόκκινο χάπι...
Ανυπακοή: το τελευταίο ηθικό καταφύγιο
Σε μια ηθική κοινωνία, η υπακοή είναι αρετή. Σε μια ανήθικη, είναι συνενοχή. Όταν η εξουσία ζητά να σε βλέπει διαρκώς, δε σε προστατεύει - σε εκπαιδεύει. Και η σημερινή “δημοκρατία”;
Το ξέρουμε πια. Το δικαίωμα να διαλέγεις αφεντικό δε σε κάνει ελεύθερο. Σε κάνει απλώς... συνεργάσιμο. Το πιο επικίνδυνο με αυτό το μέλλον δεν είναι ότι μοιάζει σκοτεινό. Είναι ότι μοιάζει λογικό.
Πωλείται ως πρόοδος. Ως ασφάλεια. Ως φροντίδα.
Μέχρι τη στιγμή που θα καταλάβουμε ότι δε μας παρακολουθούν επειδή είμαστε ένοχοι, αλλά για να μην τολμήσουμε ποτέ να μην υπακούσουμε. Και τότε ίσως να είναι αργά για να βγούμε από τη μήτρα.
Στο Matrix η σκηνή με το κόκκινο και το μπλε χάπι δεν ήταν ποτέ για την τεχνολογία. Ήταν για την επιλογή. Το μπλε χάπι σήμαινε επιστροφή στην κανονικότητα. Στην ψευδαίσθηση της ασφάλειας.
Στην άνεση του «δε με αφορά». Στην αποδοχή ενός κόσμου όπου όλα λειτουργούν, αρκεί να μη ρωτάς πώς και γιατί.
Το κόκκινο χάπι δεν υποσχόταν λύτρωση. Υποσχόταν γνώση.
Και η γνώση, όπως πάντα, είχε τίμημα: την απώλεια της βολής, της αφέλειας, της ήσυχης υπακοής. Σήμερα δε μας προσφέρεται καν χάπι. Η επιλογή έχει αυτοματοποιηθεί. Μας δίνουν ασφάλεια αντί για ελευθερία. Ευκολία αντί για κρίση. Παρακολούθηση αντί για ευθύνη.
Και το χειρότερο; Μας λένε ότι το διαλέξαμε μόνοι μας.
Ότι αν δεν έχεις κάτι να κρύψεις, δεν έχεις τίποτα να φοβηθείς.
Ότι η επιτήρηση είναι πρόοδος. Ότι η υπακοή είναι αρετή.
Κάπως έτσι, ο κόσμος δε χρειάζεται πια δεσμοφύλακες. Χρειάζεται μόνο πολίτες που πίνουν καθημερινά το μπλε χάπι της κανονικότητας, ενώ το κόκκινο χάπι - της αμφισβήτησης, της ανυπακοής, της συνείδησης - παρουσιάζεται ως επικίνδυνο, ακραίο, αντικοινωνικό. Και όμως, σε κάθε εποχή, όταν η εξουσία ζητά να βλέπει τα πάντα, η επιλογή παραμένει η ίδια.
Όχι ανάμεσα στην τάξη και το χάος, αλλά ανάμεσα στην ελευθερία και την ήσυχη φυλακή. Και αυτή η επιλογή, όσο κι αν την κρύψουν πίσω από αλγόριθμους, κάμερες και “καλές προθέσεις”, παραμένει βαθιά ανθρώπινη. Γιατί το Matrix δεν ήταν ποτέ μια ταινία για το μέλλον. Ήταν προειδοποίηση για το παρόν.
