Τα τελευταία χρόνια, η κλιματική αλλαγή παύει σταδιακά να είναι μια αφηρημένη έννοια ή ένα μακρινό σενάριο του μέλλοντος σε επιστημονικές αναφορές και μελέτες.
Μετατρέπεται σε καθημερινή εμπειρία, με απτές συνέπειες στο φυσικό περιβάλλον, την οικονομία και την κοινωνική συνοχή. Η Κρήτη αποτελεί πλέον ένα από τα πιο χαρακτηριστικά παραδείγματα αυτής της μετάβασης από τη θεωρία στην πραγματικότητα.
Η εμμονική κυριαρχία θερμών και σχετικά ξηρών νοτιάδων, η απουσία ουσιαστικών ψυχρών εισβολών και η σχεδόν πλήρης έλλειψη χιονοκάλυψης, με εξαίρεση τις υψηλότερες κορυφές άνω των 2.000 μέτρων
Ο φετινός χειμώνας, αλλά και οι προηγούμενοι, καταγράφονται ως πρωτοφανείς για τα κλιματικά χρονικά του νησιού, τουλάχιστον των τελευταίων πέντε δεκαετιών. Η εμμονική κυριαρχία θερμών και σχετικά ξηρών νοτιάδων, η απουσία ουσιαστικών ψυχρών εισβολών και η σχεδόν πλήρης έλλειψη χιονοκάλυψης, με εξαίρεση τις υψηλότερες κορυφές άνω των 2.000 μέτρων, συνθέτουν ένα σκηνικό που θυμίζει περισσότερο παρατεταμένη άνοιξη παρά χειμώνα.
Οι επιπτώσεις αυτής της κατάστασης είναι ήδη ορατές. Τα φράγματα της Κρήτης βρίσκονται σε οριακά χαμηλά επίπεδα, ενώ το υδατικό ισοζύγιο του νησιού επιδεινώνεται για τέταρτη συνεχόμενη χρονιά ξηρασίας. Παράλληλα, η αγροτική παραγωγή δέχεται ισχυρό πλήγμα.
Η φετινή παραγωγή ελαιολάδου στην Κρήτη καταγράφει μείωση που σε ορισμένες περιοχές φτάνει έως και το 80%, με άμεσες συνέπειες στο εισόδημα των παραγωγών και στην τοπική οικονομία.
Η παρατεταμένη ανομβρία επηρεάζει την πανίδα, τα οικοσυστήματα και τη βιωσιμότητα των καλλιεργειών, ενώ ήδη τοπικοί φορείς και υπηρεσίες εκφράζουν έντονη ανησυχία για το επερχόμενο καλοκαίρι
Δεν πρόκειται μόνο για αριθμούς. Η παρατεταμένη ανομβρία επηρεάζει την πανίδα, τα οικοσυστήματα και τη βιωσιμότητα των καλλιεργειών, ενώ ήδη τοπικοί φορείς και υπηρεσίες εκφράζουν έντονη ανησυχία για το επερχόμενο καλοκαίρι. Οι προβλέψεις κάνουν λόγο για αυξημένες πιέσεις στους υδάτινους πόρους, σε μια περίοδο όπου οι ανάγκες θα κορυφωθούν λόγω του μόνιμου πληθυσμού αλλά και των εκατομμυρίων επισκεπτών που αναμένονται στο νησί.
Η κλιματική αλλαγή δεν είναι πια ένα μελλοντικό ενδεχόμενο. Είναι ένας παράγοντας που αναδιαμορφώνει ήδη την καθημερινότητα και θέτει νέα, σύνθετα ερωτήματα για το πώς κοινωνίες όπως η κρητική θα πορευτούν σε έναν κόσμο που αλλάζει ταχύτερα από ποτέ.
Κλιματική αλλαγή ή φυσική εξέλιξη;
Στον δημόσιο διάλογο για την κλιματική αλλαγή, ολοένα και συχνότερα προβάλλεται ο αντίλογος των σκεπτικιστών, οι οποίοι αμφισβητούν τη δυνατότητα εξαγωγής ασφαλών συμπερασμάτων από τα διαθέσιμα επιστημονικά δεδομένα. Κεντρικό τους επιχείρημα είναι ότι η συστηματική επιστημονική παρατήρηση του καιρού και του κλίματος αποτελεί ένα σχετικά πρόσφατο φαινόμενο σε σχέση με την τεράστια γεωλογική ιστορία του πλανήτη.
Κατά συνέπεια, υποστηρίζουν ότι τα σύγχρονα δεδομένα καλύπτουν ένα απειροελάχιστο χρονικό διάστημα και δεν επαρκούν για να τεκμηριώσουν μακροχρόνιες τάσεις ή μη αναστρέψιμες μεταβολές.
Στο ίδιο πλαίσιο εντάσσεται και η επίκληση πρόσφατων ακραίων καιρικών φαινομένων σε διαφορετικά σημεία του πλανήτη, τα οποία, σύμφωνα με αυτή την προσέγγιση, έρχονται σε αντίθεση με την εικόνα μιας «μονοδιάστατης» υπερθέρμανσης.
Τις τελευταίες ημέρες καταγράφονται εκτεταμένες πλημμύρες σε χώρες της Ιβηρικής Χερσονήσου, σφοδρό ψύχος σε περιοχές των Ηνωμένων Πολιτειών και της Βόρειας Ευρώπης, καθώς και έντονες χιονοπτώσεις στη Μόσχα και σε μεγάλα τμήματα της Ρωσικής Ομοσπονδίας.
Παρόμοια φαινόμενα αναφέρονται και στη βόρεια Ιαπωνία, αλλά και στη ρωσική Άπω Ανατολή.
Κατά τους σκεπτικιστές, αυτά τα γεγονότα ακυρώνουν την άποψη περί υπερθέρμανσης του πλανήτη και τεκμηριώνουν έναν «φυσιολογικό» κύκλο κλιματικής μεταβλητότητας, τον οποίο - όπως υποστηρίζουν - πολιτικές, οικονομικές ή εθνικές σκοπιμότητες βαφτίζουν ως «κλιματική αλλαγή», αποδίδοντάς του χαρακτηριστικά που υπερβαίνουν την πραγματική του φύση.
Η απάντηση από τις ίδιες τις καιρικές συνθήκες
Ο επιστημονικός αντίλογος απαντά στις σκεπτικιστικές φωνές επισημαίνοντας ένα θεμελιώδες σημείο. H μετάβαση σε ένα θερμότερο κλιματικό καθεστώς δεν ακολουθεί ευθύγραμμη πορεία.
Η κλιματική αλλαγή δεν συνεπάγεται ότι ο πλανήτης θα θερμαίνεται ομοιόμορφα ή ότι οι εύκρατες ζώνες θα μετατραπούν σταδιακά σε ερημικές, ενώ οι ψυχρές θα «μαλακώσουν» χωρίς ενδιάμεσες διακυμάνσεις.
Αντιθέτως, η επιστήμη περιγράφει μια περίοδο αυξημένης αστάθειας, κατά την οποία τα μεγάλης κλίμακας ατμοσφαιρικά συστήματα χάνουν τη σταθερότητά τους.
Ήδη από την έναρξη του φετινού χειμώνα, επιστημονικές αναλύσεις είχαν επισημάνει ότι η έντονη μεταφορά θερμών αερίων μαζών από τις τροπικές ζώνες προς τον Βόρειο Πόλο - σε επίπεδο στρατόσφαιρας - θα μπορούσε να αποδυναμώσει την πολική δίνη και τον αεροχείμαρρο που περιστρέφεται γύρω από τον πολικό κύκλο. Ο μηχανισμός αυτός λειτουργεί ως «φράγμα», συγκρατώντας τις ψυχρές μάζες στα βόρεια γεωγραφικά πλάτη. Όταν όμως εξασθενεί, η πολική δίνη αρχίζει να εμφανίζει έντονες ταλαντώσεις και παραμορφώσεις.
Σε αυτές τις συνθήκες, τμήματα του πολικού ψύχους μπορούν να «καταρρεύσουν» προς νοτιότερα γεωγραφικά πλάτη, προκαλώντας έντονα χειμερινά φαινόμενα στις περιοχές που βρίσκονται υπό την επίδραση βόρειων ρευμάτων. Την ίδια στιγμή, άλλες περιοχές - συχνά όχι πολύ μακριά γεωγραφικά - επηρεάζονται από επίμονες νότιες ροές, βιώνοντας ήπιες, ξηρές και ασυνήθιστα θερμές συνθήκες.
Το αποτέλεσμα είναι η εμφάνιση ακραίων καιρικών αντιθέσεων σε μικρές αποστάσεις. Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτέλεσε η Βόρεια Ευρώπη κατά την περίοδο των εορτών.
Το Όσλο κατέγραψε έναν από τους πιο «μαύρους» χειμώνες του τελευταίου αιώνα, χωρίς χιονόστρωση, την ώρα που λίγες ημέρες αργότερα η Μόσχα βίωνε χιονοπτώσεις ρεκόρ, συνοδευόμενες από πολικές θερμοκρασίες.
Παρόμοια εικόνα καταγράφηκε και στη Ελλάδα. Την περασμένη Πέμπτη, την ίδια ημέρα που σφοδρές βροχοπτώσεις έπλητταν τη δυτική Πελοπόννησο, προκαλώντας πλημμύρες, κατολισθήσεις και διακοπές στις μετακινήσεις, η Κρήτη βίωνε μια ζεστή, ηλιόλουστη ημέρα με χαρακτηριστικά που παρέπεμπαν περισσότερο σε άνοιξη ή ακόμη και σε πρώιμο καλοκαίρι.
To φαινόμενο -με τις ακρότητες που τα συνοδεύει- δεν συμβαίνουν φυσικά για πρώτη φορά. Εχει συμβεί αρκετές φορές από τότε που ο άνθρωπος διατηρεί αρχείο μετεωρολογικών δεδομένων. Μόνο που το φαινόμενο εμφανίζει ένταση τόσο ως προς τη συχνότητα όσο και ως προς της διάρκεια του και προκαλεί όλο και περισσότερο μια έντονη ανισορροπία.
Σε βάθος χρόνου, η ανισορροπία αυτή αποτυπώνεται και στα υδρολογικά δεδομένα. Ενώ μεγάλο μέρος της χώρας κινείται φέτος πάνω από τη μέση κλιματική τιμή υετού για τον χειμώνα, η Κρήτη - με εξαίρεση ορισμένα νοτιοδυτικά τμήματα - παραμένει κάτω από τον μέσο όρο, με υστέρηση που σε αρκετές περιοχές αγγίζει ή και υπερβαίνει το 20%.
Πλήθος αντίστοιχων παραδειγμάτων από την ευρύτερη περιοχή της Μεσογείου αλλά και από άλλες ηπείρους οδηγούν τους επιστήμονες στο ίδιο συμπέρασμα: η κλιματική αλλαγή δεν εκδηλώνεται μόνο ως άνοδος της μέσης θερμοκρασίας, αλλά κυρίως ως απώλεια της κλιματικής ισορροπίας.
Η συχνότερη εμφάνιση ακραίων φαινομένων - και μάλιστα ταυτόχρονα αντίθετων, όπως ξηρασία και πλημμύρες σε γειτονικές περιοχές - αποτελεί πλέον βασικό χαρακτηριστικό του νέου κλιματικού καθεστώτος που διαμορφώνεται.
Παγωμένη λίμνη στη Γερμανία.
Ο άνθρωπος μπροστά σε ένα επισφαλές μέλλον
Τα αποτελέσματα των κλιματικών μεταβολών που βιώνουμε πλέον στην καθημερινότητά μας δεν περιορίζονται σε μεμονωμένα καιρικά φαινόμενα. Διαχέονται σε κάθε πτυχή της ζωής και της οικονομικής δραστηριότητας, δημιουργώντας ένα διάχυτο και ισχυρό αίσθημα ανασφάλειας.
Από το άμεσο και απολύτως πρακτικό ερώτημα του πώς θα υδροδοτηθούν το καλοκαίρι οι πόλεις και οι καλλιέργειες, μέχρι το πιο σύνθετο και μακροπρόθεσμο ζήτημα του πώς μπορεί να περιοριστεί η επιβάρυνση της ατμόσφαιρας με αέρια που εντείνουν το πρόβλημα, η αβεβαιότητα γίνεται κοινός παρονομαστής.
Παρότι οι παράγοντες που διαμορφώνουν το κλίμα συνθέτουν ένα σύστημα εγγενώς χαοτικό, η επιστημονική κοινότητα επιμένει ότι με στοχευμένες και συντονισμένες παρεμβάσεις είναι δυνατόν να επιβραδυνθούν, ή και να αναστραφούν σε κάποιο βαθμό, διαδικασίες που ήδη μας επηρεάζουν. Την ίδια στιγμή, όμως, γίνεται σαφές ότι πολλές μακροπρόθεσμες λύσεις δεν μπορούν να απαντήσουν στα άμεσα προβλήματα, τα οποία απαιτούν βραχυπρόθεσμη διαχείριση με περιορισμένα μέσα.
Η ανησυχία αυτή δεν περιορίζεται γεωγραφικά ούτε κοινωνικά. Διαπερνά διαφορετικές κουλτούρες, οικονομικά στρώματα και πολιτικές δομές. Στην Κρήτη, για παράδειγμα, εκφράζεται πλέον ανοιχτά από εκπροσώπους των τοπικών κοινωνιών, που αναζητούν εναλλακτικές λύσεις για την εξασφάλιση επαρκών υδατικών πόρων.
Στο τραπέζι βρίσκονται σενάρια μεταφοράς νερού από περιοχές που διατηρούν ακόμη αποθέματα, αλλά και η αφαλάτωση για την κάλυψη μεγάλων αστικών αναγκών, καθώς οι παραδοσιακές πηγές υδροδότησης έχουν πληγεί σημαντικά από τη μεταβολή των κλιματικών συνθηκών.
Την ίδια ανησυχία επιχειρεί να απαντήσει και η επιστήμη, με έναν καταιγισμό νέων ανακαλύψεων και τεχνολογικών προτάσεων.
Το αποτέλεσμα είναι οι πολίτες να βομβαρδίζονται καθημερινά με ειδήσεις που αφορούν τη χρήση της πυρηνικής ενέργειας ως «καθαρής» λύσης, την πρόοδο στην πυρηνική σύντηξη με καύσιμο το υδρογόνο - το «νερό» της φυσικής - αλλά και νέους τύπους πυρηνικών αντιδραστήρων μικρής ισχύος, με διαφορετικές μορφές καυσίμου και υποσχέσεις για αυξημένη ασφάλεια και διαχείριση αποβλήτων.
Παράλληλα, αναδύονται και εναλλακτικές διαδρομές. Πρόσφατα έγινε γνωστό ότι Κινέζοι ερευνητές ανέπτυξαν μια μέθοδο που αξιοποιεί την ηλιακή ενέργεια για τη μετατροπή του διοξειδίου του άνθρακα και του νερού σε χημικές ενώσεις, οι οποίες μπορούν να λειτουργήσουν ως δομικά στοιχεία για συνθετικά καύσιμα.
Η διαδικασία μιμείται τη φυσική φωτοσύνθεση των φυτών και θα μπορούσε να προσφέρει λύσεις σε τομείς που δύσκολα ηλεκτροδοτούνται, όπως η αεροπορία και η ναυτιλία.
Γίνεται έτσι ολοένα πιο σαφές ότι οι ασταθείς κλιματικές συνθήκες τροφοδοτούν και έναν «πόλεμο» που έχει ήδη ξεκινήσει.
Έναν αγώνα δρόμου ανάμεσα σε κράτη, επιστημονικές ομάδες και οικονομικά συμφέροντα, όπου οι τεχνολογικές ανακαλύψεις δεν συνεπάγονται μόνο τεράστια οικονομικά οφέλη, αλλά και στοιχεία ισχύος και γεωπολιτικής κυριαρχίας. Τα περισσότερα από τα δεδομένα αυτού του ανταγωνισμού παραμένουν αόρατα για το ευρύ κοινό. Είναι όμως βέβαιο ότι πρόκειται για έναν αγώνα που θα καθορίσει τον κόσμο του αύριο και διεξάγεται ήδη μέσα σε έναν ασταθή, κλιματικά και πολιτικά, κόσμο του σήμερα.
Ο διπλός «πόλεμος»
Ο αγώνας απέναντι στις μεταβαλλόμενες κλιματικές συνθήκες δεν είναι πλέον μονοδιάστατος. Είναι, πρώτα απ’ όλα, ένας αγώνας επιβίωσης στο παρόν. Επιβίωσης μέσα στα αστικά περιβάλλοντα που δοκιμάζονται από ακραία φαινόμενα, στις αγροτικές παραγωγές που πλήττονται από παρατεταμένη ξηρασία ή καταστροφικές πλημμύρες, και στην ίδια την ανθρώπινη δραστηριότητα που καλείται να προσαρμοστεί σε ένα διαρκώς μεταβαλλόμενο φυσικό πλαίσιο.
Ταυτόχρονα, όμως, πρόκειται για μια μάχη που εκτείνεται πολύ πέρα από το σήμερα. Είναι ένας αγώνας που θα καθορίσει ποιοι θα είναι οι κυρίαρχοι της αυριανής ενεργειακής σκακιέρας. Όχι μόνο με βάση την ικανότητα παραγωγής ενέργειας, αλλά κυρίως μέσω της ανακάλυψης, της κατοχύρωσης και τελικά της «επιβολής» συγκεκριμένων τεχνολογικών λύσεων ως παγκόσμιας κανονικότητας.
Η ενεργειακή μετάβαση δεν εξελίσσεται σε ουδέτερο πεδίο. Διαμορφώνεται μέσα από ανταγωνισμούς, γεωπολιτικές ισορροπίες και οικονομικά συμφέροντα, σε έναν κόσμο που ταυτόχρονα προσπαθεί να διαχειριστεί τις άμεσες συνέπειες της κλιματικής αστάθειας. Όποιος καταφέρει να ελέγξει τις ενεργειακές τεχνολογίες του αύριο, θα ελέγξει και μεγάλο μέρος των όρων με τους οποίους οι κοινωνίες θα ζουν, θα παράγουν και θα επιβιώνουν.
Ιστορικός χιονιάς στις ΗΠΑ
Σε αυτό το πλαίσιο, η κλιματική αλλαγή δεν αποτελεί μόνο περιβαλλοντική πρόκληση. Αποτελεί το πεδίο πάνω στο οποίο γράφεται ήδη το επόμενο κεφάλαιο της παγκόσμιας ισχύος.
Πλημμύρες στην Πορτογαλία.
Ακραίος παγετός στο Νάσβιλ του Τενεσί.
