Στην Ελλάδα της διαρκούς πολιτικής μετάβασης, ένα φαινόμενο επανέρχεται με σχεδόν νομοτελειακή ακρίβεια το πάνω-κάτω στελεχών, οι μετακινήσεις από χώρο σε χώρο, οι ιδεολογικές μεταμορφώσεις μέσα σε μία νύχτα και η βαφτισμένη ως ανανέωση προσαρμογή στην εκάστοτε πολιτική συγκυρία. Στελέχη που μέχρι χθες ορκίζονταν σε συγκεκριμένες αρχές, σήμερα επανατοποθετούνται, αναζητώντας θέση στη νέα πραγματικότητα που διαμορφώνεται. Και το ερώτημα επανέρχεται αμείλικτο πρόκειται για πολιτική ωρίμανση ή για απλό πολιτικό βόλεμα;
Η ελληνική πολιτική σκηνή δεν υπήρξε ποτέ στατική. Από τη Μεταπολίτευση μέχρι σήμερα, κόμματα γεννήθηκαν, διαλύθηκαν, ανασυντάχθηκαν, άλλαξαν ονόματα και πρόσημα. Αυτό από μόνο του δεν είναι πρόβλημα. Οι κοινωνίες αλλάζουν, οι ανάγκες μετασχηματίζονται, οι ιδεολογίες οφείλουν να συνομιλούν με την πραγματικότητα. Το πρόβλημα ξεκινά όταν η αλλαγή δεν αφορά τις ιδέες, αλλά τις καρέκλες. Όταν η προσαρμογή δεν είναι πολιτική επεξεργασία, αλλά προσωπικός υπολογισμός.
Τα τελευταία χρόνια και ιδιαίτερα σε περιόδους πολιτικής ρευστότητας, παρατηρούμε μια έντονη κινητικότητα στελεχών. Άνθρωποι που έχτισαν καριέρες σε συγκεκριμένους πολιτικούς χώρους, ξαφνικά ανακαλύπτουν ότι πάντα ήταν υπέρ των συναινέσεων ότι οι διαχωριστικές γραμμές ξεπεράστηκαν ή ότι η χώρα τούς χρειάζεται όλους. Φράσεις γενικές, βολικές, ικανές να δικαιολογήσουν κάθε μετατόπιση. Όμως η κοινωνία, όσο κι αν συχνά υποτιμάται, καταλαβαίνει.
Η έννοια της πολιτικής ανανέωσης έχει κακοποιηθεί. Αντί να σημαίνει είσοδο νέων ανθρώπων, νέων ιδεών, νέων πρακτικών, συχνά μεταφράζεται σε ανακύκλωση προσώπων. Τα ίδια στελέχη με διαφορετική κομματική ταμπέλα, με ελαφρώς προσαρμοσμένο λεξιλόγιο, αλλά με πανομοιότυπες συμπεριφορές. Το πρόβλημα δεν είναι ότι αλλάζουν άποψη. Το πρόβλημα είναι ότι σπάνια εξηγούν γιατί. Στις ώριμες δημοκρατίες, η πολιτική μετατόπιση συνοδεύεται από δημόσιο απολογισμό. Από ξεκάθαρη παραδοχή λαθών, από αυτοκριτική, από ειλικρίνεια. Στην Ελλάδα, αντίθετα, κυριαρχεί η σιωπή ή, χειρότερα, η αντιστροφή της πραγματικότητας. Χθεσινές θέσεις παρουσιάζονται ως παρεξηγημένες δηλώσεις εξαφανίζονται, αρχεία μνήμης διαγράφονται και κάπως έτσι, η αλλαγή χώρου βαφτίζεται ανανέωση χωρίς κανένα πολιτικό κόστος.
Το φαινόμενο δεν αφορά μόνο τα κεντρικά κόμματα. Το βλέπουμε στην Αυτοδιοίκηση, στα συνδικαλιστικά όργανα, στα επιμελητήρια. Εκεί όπου η ιδεολογία υποτίθεται ότι παίζει μικρότερο ρόλο, η μετακίνηση γίνεται ακόμη πιο εύκολη. Δεν είμαστε κομματικοί λένε πολλοί, την ώρα που αλλάζουν στρατόπεδο με εντυπωσιακή ευκολία. Στην πραγματικότητα, απλώς ακολουθούν το ρεύμα, ελπίζοντας ότι θα βρουν χώρο στο νέο σχήμα εξουσίας.
Οι πολίτες δεν περιμένουν θαύματα, περιμένουν συνέπεια
Η νέα πολιτική πραγματικότητα που διαμορφώνεται στην Ελλάδα χαρακτηρίζεται από τρία βασικά στοιχεία την κόπωση της κοινωνίας, την κρίση εμπιστοσύνης και την ανάγκη σταθερότητας. Οι πολίτες δεν περιμένουν θαύματα. Περιμένουν, όμως, στοιχειώδη συνέπεια. Θέλουν να ξέρουν ποιος είναι ποιος και γιατί βρίσκεται εκεί που βρίσκεται. Όταν βλέπουν πολιτικά στελέχη να πηγαινοέρχονται σαν να αλλάζουν γραφείο, η απαξίωση βαθαίνει.
Αλήθεια, είναι ανανέωση το να πηγαίνεις δεξιά ή αριστερά ανάλογα με το πού φυσάει ο άνεμος; Είναι πρόοδος το να παρουσιάζεις τον εαυτό σου κάθε τέσσερα χρόνια ως “καινούργιο”, ενώ είσαι παρών επί δεκαετίες; Ή μήπως πρόκειται για μια βαθιά συντηρητική πρακτική, που αναπαράγει ακριβώς ό,τι υποτίθεται ότι θέλει να ξεπεράσει;
Υπάρχουν και περιπτώσεις ανθρώπων που αλλάζουν πολιτικό χώρο με ειλικρίνεια. Που εξηγούν, που συγκρούονται με το παρελθόν τους, που πληρώνουν πολιτικό κόστος. Αυτές οι περιπτώσεις ξεχωρίζουν, ακριβώς γιατί είναι λίγες και ξεχωρίζουν γιατί δε ζητούν χειροκρότημα, αλλά κατανόηση
Η πολιτική ανανέωση δεν μπορεί να είναι προσωπική στρατηγική επιβίωσης. Δεν μπορεί να περιορίζεται σε αλλαγή αφίσας ή σε ανακύκλωση ρητορικής. Ανανέωση σημαίνει ρήξη με παθογένειες, διαφάνεια, λογοδοσία. Σημαίνει να δώσεις χώρο σε ανθρώπους που δε χρωστούν την πορεία τους σε μηχανισμούς, αλλά σε κοινωνική δράση, επαγγελματική επάρκεια και καθαρό λόγο.
Το επιχείρημα ότι όλοι κρίνονται εκ του αποτελέσματος ακούγεται συχνά. Είναι όμως μισή αλήθεια. Γιατί το αποτέλεσμα δεν αφορά μόνο την εκλογική νίκη. Αφορά και το πώς φτάνεις εκεί. Αν η διαδρομή είναι γεμάτη ευκολίες, σιωπές και μεταμφιέσεις, τότε το αποτέλεσμα είναι ήδη προβληματικό, όσο θετικό κι αν φαίνεται αριθμητικά. Υπάρχουν ασφαλώς και περιπτώσεις ανθρώπων που αλλάζουν πολιτικό χώρο με ειλικρίνεια. Που εξηγούν, που συγκρούονται με το παρελθόν τους, που πληρώνουν πολιτικό κόστος. Αυτές οι περιπτώσεις ξεχωρίζουν, ακριβώς γιατί είναι λίγες και ξεχωρίζουν γιατί δε ζητούν χειροκρότημα, αλλά κατανόηση. Δε διεκδικούν θέσεις ως αντάλλαγμα, αλλά συμμετοχή στον διάλογο.
Λιγότερες μετακινήσεις τακτικής, περισσότερη πολιτική αλήθεια
Η Ελλάδα βρίσκεται σε μια κρίσιμη καμπή. Οι προκλήσεις είναι μεγάλες οικονομία, δημογραφικό, κοινωνική συνοχή, θεσμούς. Αυτά δεν αντιμετωπίζονται με πολιτικά ακροβατικά. Αντιμετωπίζονται με σχέδιο, συνέπεια και ανθρώπους που ξέρουν γιατί βρίσκονται εκεί που βρίσκονται. Όχι επειδή “χώρεσαν”, αλλά επειδή έχουν κάτι να πουν.
Η κοινωνία δεν είναι αφελής. Μπορεί να συγχωρεί, αλλά δύσκολα ξεχνά και σίγουρα δεν πείθεται πια από εύκολες ταμπέλες. Το πάνω-κάτω των στελεχών ίσως προσφέρει πρόσκαιρη ασφάλεια σε όσους το επιχειρούν. Μακροπρόθεσμα όμως, υπονομεύει την ίδια την πολιτική διαδικασία. Μετατρέπει την πολιτική από πεδίο ιδεών σε παζάρι θέσεων. Αν κάτι χρειάζεται πραγματικά ανανέωση στην Ελλάδα δεν είναι τα πρόσωπα που αλλάζουν στρατόπεδο, αλλά ο τρόπος που αντιλαμβανόμαστε τη συμμετοχή στα κοινά. Λιγότερος κυνισμός, περισσότερη ευθύνη. Λιγότερες μετακινήσεις τακτικής, περισσότερη πολιτική αλήθεια. Γιατί χωρίς αυτήν καμία νέα πραγματικότητα δεν μπορεί να σταθεί και καμία ανανέωση δεν είναι παρά ένα ακόμα σύνθημα χωρίς περιεχόμενο.
