Η λέξη “ανθρωποφαγία” χρησιμοποιείται σήμερα κυρίως μεταφορικά, για να περιγράψει την τάση των ανθρώπων και των κοινωνιών να επιτίθενται, να απαξιώνουν και να “κατασπαράζουν” ηθικά τον άλλον. Δεν πρόκειται για ένα νέο φαινόμενο, όμως στη σύγχρονη εποχή μοιάζει πιο έντονο, πιο ορατό και πιο διαδεδομένο από ποτέ...
Ο όρος “ανθρωποφαγία” περιγράφει με ακρίβεια μια σκοτεινή πλευρά της σύγχρονης κοινωνικής ζωής: την ευκολία με την οποία οι άνθρωποι επιτίθενται, κατακρίνουν, διασύρουν και ακυρώνουν ο ένας τον άλλον. Δεν αφορά μόνο τον δημόσιο λόγο ή τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης· διαπερνά την εργασία, την πολιτική, τις ανθρώπινες σχέσεις. Το ερώτημα λοιπόν δεν είναι απλώς γιατί υπάρχει ανθρωποφαγία, αλλά γιατί φαίνεται να αποτελεί κυρίαρχο τρόπο έκφρασης. Γιατί, λοιπόν, υπάρχει τόση ανθρωποφαγία στον κόσμο;
Ένας βασικός λόγος είναι ο φόβος. Ο φόβος της αποτυχίας, της περιθωριοποίησης, της απώλειας κύρους ή ασφάλειας. Όταν οι άνθρωποι αισθάνονται ανασφαλείς, συχνά αναζητούν έναν “ένοχο” για να μεταφέρουν πάνω του τις δικές τους αγωνίες. Η επίθεση στον άλλον λειτουργεί ως μηχανισμός άμυνας: μειώνοντας κάποιον, νιώθουμε –έστω προσωρινά– ανώτεροι ή ασφαλέστεροι. Σε κοινωνίες που χαρακτηρίζονται από οικονομική αστάθεια, κοινωνικές ανισότητες και αβεβαιότητα για το μέλλον, αυτή η συμπεριφορά εντείνεται.
Σημαντικό ρόλο παίζει και ο ανταγωνισμός. Από μικρή ηλικία, πολλοί μαθαίνουμε ότι η αξία μας μετριέται συγκριτικά: βαθμοί, επιδόσεις, επιτυχίες, κοινωνική αναγνώριση. Όταν η ζωή παρουσιάζεται ως ένας διαρκής αγώνας όπου “ο ένας κερδίζει εις βάρος του άλλου”, τότε η ανθρωποφαγία γίνεται σχεδόν αναμενόμενη. Αντί να βλέπουμε τον συνάνθρωπο ως συνεργάτη ή συνοδοιπόρο, τον αντιμετωπίζουμε ως εμπόδιο που πρέπει να ξεπεραστεί ή να ακυρωθεί.
Τα μέσα ενημέρωσης και τα κοινωνικά δίκτυα έχουν επίσης συμβάλει στην εξάπλωση του φαινομένου. Η ταχύτητα της πληροφορίας, η ανάγκη για εντυπωσιακούς τίτλους και η λογική των “κλικ” συχνά ευνοούν την υπερβολή, την πόλωση και τη δημόσια διαπόμπευση. Στα κοινωνικά δίκτυα, όπου η ανωνυμία ή η απόσταση της οθόνης μειώνει την αίσθηση ευθύνης, η κριτική μετατρέπεται εύκολα σε λεκτική βία. Ένα λάθος, μια άστοχη δήλωση ή μια διαφορετική άποψη αρκούν για να ξεσπάσει ένα κύμα συλλογικής επίθεσης.
Κρύβεται συχνά και η έλλειψη ενσυναίσθησης
Πίσω από την ανθρωποφαγία κρύβεται συχνά και η έλλειψη ενσυναίσθησης. Όταν δυσκολευόμαστε να μπούμε στη θέση του άλλου, να κατανοήσουμε το πλαίσιο, τις προθέσεις και τις αδυναμίες του, τότε τον βλέπουμε ως απρόσωπο στόχο και όχι ως άνθρωπο. Η αποανθρωποποίηση αυτή κάνει πιο εύκολη την επίθεση, αφού δεν συνοδεύεται από ενοχή ή ηθικό προβληματισμό.
Παράλληλα, δεν πρέπει να αγνοούμε την ευθύνη της παιδείας και της κουλτούρας μας. Όταν ο δημόσιος λόγος είναι επιθετικός, όταν η ειρωνεία, ο χλευασμός και η απαξίωση παρουσιάζονται ως εξυπνάδα ή δύναμη, τότε η ανθρωποφαγία κανονικοποιείται. Οι νέες γενιές μαθαίνουν, συνειδητά ή ασυνείδητα, ότι για να ακουστούν πρέπει να φωνάξουν πιο δυνατά ή να πληγώσουν πιο βαθιά.
Ωστόσο, η ανθρωποφαγία δεν είναι αναπόφευκτη. Η κατανόηση των αιτιών της είναι το πρώτο βήμα για τον περιορισμό της. Η καλλιέργεια της κριτικής σκέψης, της ενσυναίσθησης και του σεβασμού στη διαφορετικότητα μπορεί να λειτουργήσει ως αντίβαρο. Η διαφωνία δεν χρειάζεται να οδηγεί στην απαξίωση, ούτε η κριτική στη βία. Μπορούμε να ασκούμε έλεγχο και να εκφράζουμε άποψη χωρίς να «κατασπαράζουμε» τον άλλον.
Μια βαθύτερη αιτία βρίσκεται στην απογοήτευση
Πολλοί άνθρωποι αισθάνονται ότι η ζωή τους δεν εξελίχθηκε όπως περίμεναν, ότι οι κόποι τους δεν ανταμείφθηκαν ή ότι το σύστημα είναι άδικο. Όταν αυτή η απογοήτευση δεν βρίσκει δημιουργική διέξοδο, μετατρέπεται σε θυμό. Και ο θυμός, όταν δεν στρέφεται προς τις πραγματικές αιτίες, αναζητά εύκολους στόχους: πρόσωπα, ομάδες, «διαφορετικούς», δημόσια πρόσωπα. Η ανθρωποφαγία λειτουργεί έτσι ως βαλβίδα εκτόνωσης.
Ένας ακόμη παράγοντας είναι η κρίση νοήματος. Σε έναν κόσμο όπου οι παραδοσιακές αξίες έχουν αποδυναμωθεί και οι νέες δεν έχουν ακόμη εδραιωθεί, πολλοί αναζητούν ταυτότητα μέσα από την αντίθεση. Το “ποιος είμαι” ορίζεται από το «ποιον καταγγέλλω» ή «ποιον αποδομώ». Η επίθεση στον άλλον προσφέρει μια ψευδαίσθηση ηθικής ανωτερότητας και σαφήνεια σε ένα κατά τα άλλα συγκεχυμένο τοπίο.
Η δημόσια σφαίρα ευνοεί αυτή τη λογική. Ο σύγχρονος λόγος συχνά επιβραβεύει την υπεραπλούστευση: καλός ή κακός, σωστός ή λάθος, φίλος ή εχθρός. Όποιος ξεφεύγει από το “σωστό” στρατόπεδο στιγματίζεται. Η ανθρωποφαγία γίνεται έτσι εργαλείο πειθαρχίας: όποιος διαφωνεί, τιμωρείται κοινωνικά.
Σημαντική είναι και η ψυχολογία του πλήθους
Όταν η επίθεση γίνεται συλλογική, η ατομική ευθύνη διαχέεται. Ο καθένας αισθάνεται ότι απλώς “συμμετέχει”, ότι δεν φέρει προσωπικό βάρος. Αυτό εξηγεί γιατί άνθρωποι που στην καθημερινή τους ζωή είναι ήπιοι και ευγενικοί, στο διαδίκτυο μπορούν να γίνουν ακραία επιθετικοί. Η απόσταση από το πρόσωπο του άλλου μειώνει την αίσθηση των συνεπειών.
Δεν πρέπει επίσης να παραβλέπουμε τη δύναμη της σύγκρισης. Τα κοινωνικά δίκτυα προβάλλουν συνεχώς εικόνες επιτυχίας, ευτυχίας και τελειότητας. Η συνεχής σύγκριση γεννά φθόνο και μειονεξία. Όταν κάποιος φαίνεται να ξεχωρίζει, να πετυχαίνει ή να εκτίθεται δημόσια, γίνεται εύκολος στόχος. Η αποδόμησή του λειτουργεί ως προσπάθεια εξισορρόπησης: «αν τον κατεβάσω, θα νιώσω λιγότερο μικρός». Η ανθρωποφαγία συνδέεται και με την απουσία διαλόγου. Ο πραγματικός διάλογος απαιτεί χρόνο, ακρόαση και διάθεση κατανόησης. Αντίθετα, η επίθεση είναι άμεση και απλή. Σε έναν κόσμο ταχύτητας, όπου όλα πρέπει να ειπωθούν σε λίγες λέξεις, η σύγκρουση υπερισχύει της συζήτησης. Δεν προσπαθούμε να καταλάβουμε τι λέει ο άλλος, αλλά να τον αντικρούσουμε ή να τον ακυρώσουμε.
Ο καθρέφτης του ποιοι είμαστε ως κοινωνία
Παρά όλα αυτά, η ανθρωποφαγία δεν είναι δείγμα δύναμης αλλά αδυναμίας. Προδίδει φόβο, ανασφάλεια και έλλειψη εμπιστοσύνης στον εαυτό και στους θεσμούς. Μια κοινωνία που αισθάνεται σίγουρη για τον εαυτό της δεν χρειάζεται να κατασπαράζει τα μέλη της. Αντίθετα, ενθαρρύνει τη διαφωνία ως πηγή εξέλιξης. Η αντιμετώπιση του φαινομένου δεν είναι εύκολη ούτε άμεση. Ξεκινά όμως από το άτομο. Από την επιλογή να μη συμμετέχουμε στον διασυρμό, να αναρωτιόμαστε πριν κρίνουμε, να θυμόμαστε ότι πίσω από κάθε άποψη υπάρχει ένας άνθρωπος. Η ανθρωποφαγία τρέφεται από τη σιωπηλή αποδοχή. Όταν αυτή μειώνεται, μειώνεται και η δύναμή της.
Τελικά, η ανθρωποφαγία λέει περισσότερα για την κοινωνία που την παράγει παρά για τα άτομα που στοχοποιεί. Αν θέλουμε έναν κόσμο λιγότερο σκληρό και πιο ανθρώπινο, χρειάζεται να επανεξετάσουμε όχι μόνο τη συμπεριφορά μας προς τους άλλους, αλλά και τις αξίες που επιβραβεύουμε. Γιατί ο τρόπος που μιλάμε και συμπεριφερόμαστε στον συνάνθρωπο είναι, σε μεγάλο βαθμό, ο καθρέφτης του ποιοι είμαστε ως κοινωνία.
Τελικά, το ερώτημα «γιατί τόση ανθρωποφαγία» είναι και ένα ερώτημα αυτογνωσίας. Μας καλεί να εξετάσουμε όχι μόνο τον κόσμο γύρω μας, αλλά και τον τρόπο που εμείς οι ίδιοι συμμετέχουμε σε αυτόν. Γιατί ο πολιτισμός μιας κοινωνίας δεν κρίνεται από το πόσο εύκολα καταδικάζει, αλλά από το πόσο δύσκολα επιλέγει να παραμείνει ανθρώπινη...
