Η διαχρονική λογική προτεραιότητας των αμερικανικών συμφερόντων έχει βαθιές ρίζες. Ήδη από το 1823, ο Τζέιμς Μονρόε διατύπωσε το περίφημο δόγμα που όριζε ολόκληρη την αμερικανική ήπειρο ως αποκλειστική σφαίρα επιρροής των Ηνωμένων Πολιτειών, αποκλείοντας κάθε ευρωπαϊκή παρέμβαση.
Ήταν η πρώτη επίσημη διακήρυξη ότι η Ουάσιγκτον δεν αντιλαμβανόταν τον εαυτό της απλώς ως ένα ακόμη κράτος, αλλά ως δύναμη με προνομιακά δικαιώματα ισχύος στον χώρο της.
Από τότε έως σήμερα, η ουσία παρέμεινε η ίδια: τα αμερικανικά συμφέροντα προηγούνται, ακόμη κι αν αυτό σημαίνει μονομερείς κινήσεις, πιέσεις ή ανατροπές ισορροπιών.
Το δόγμα «Πρώτα η Αμερική» δεν είναι λοιπόν μια στιγμιαία πολιτική έμπνευση ούτε ένα σύνθημα της τελευταίας δεκαετίας. Αποτελεί διαχρονικό πυρήνα της αμερικανικής στρατηγικής σκέψης, που επανεμφανίζεται σε διαφορετικές μορφές κάθε φορά που η υπερδύναμη αισθάνεται ότι απειλείται η πρωτοκαθεδρία της στον κόσμο.
Με την επιστροφή του Ντόναλντ Τραμπ στον Λευκό Οίκο, το δόγμα αυτό δεν απλώς επανήλθε στο προσκήνιο — κυριάρχησε ξανά στη διεθνή πολιτική σκηνή, διαμορφώνοντας αποφάσεις, συμμαχίες και συγκρούσεις.
Ιστορικά, η αμερικανική ηγεσία ποτέ δεν έπαψε να λειτουργεί με γνώμονα το εθνικό συμφέρον πάνω απ’ όλα. Από τον Ψυχρό Πόλεμο έως τη μεταψυχροπολεμική παγκοσμιοποίηση, οι Ηνωμένες Πολιτείες προωθούσαν σταθερά πολιτικές που ενίσχυαν τη δική τους ισχύ - οικονομική, στρατιωτική και θεσμική - ακόμη κι όταν αυτές παρουσιάζονταν ως συλλογικές ή πολυμερείς πρωτοβουλίες.
Το «Πρώτα η Αμερική» υπήρχε πάντοτε ως στρατηγική λογική, έστω και αν σπανίως διατυπωνόταν τόσο ωμά.
Η ουσιαστική διαφορά με την εποχή Τραμπ δεν βρίσκεται στην ύπαρξη του δόγματος, αλλά στον τρόπο εφαρμογής του.
Ο Αμερικανός πρόεδρος το μετέτρεψε σε πολιτικό όπλο άμεσης επιβολής, εγκαταλείποντας τη γλώσσα της συναίνεσης και των συμμαχιών και υιοθετώντας τη λογική του επικυρίαρχου τόσο στο παρασκήνιο όσο και στο προσκήνιο.
Φίλοι και αντίπαλοι αντιμετωπίζονται πλέον με το ίδιο εργαλείο πίεσης: οικονομικές απειλές, διπλωματικούς εκβιασμούς και στρατηγικές μονομερείς αποφάσεις.
Έτσι, το «Πρώτα η Αμερική» έπαψε να λειτουργεί ως σιωπηλή αρχή ισχύος και μετατράπηκε σε ανοιχτή επίδειξη δύναμης, με συνέπειες που ξεπερνούν την οικονομία και αγγίζουν τον ίδιο τον ιστό των παγκόσμιων συμμαχιών.
Το παιχνίδι των δασμών
Στον οικονομικό πυρήνα του, το δόγμα MAGA προωθεί μια επιστροφή στην εσωστρέφεια: προστατευτισμό, φραγμούς στο εμπόριο και πίεση στις εισαγωγές μέσω δασμών.
Στη θεωρία, η λογική είναι απλή - λιγότερα ξένα προϊόντα, περισσότερη εγχώρια παραγωγή, περισσότερες αμερικανικές θέσεις εργασίας.
Στην πράξη, όμως, αυτή η προσέγγιση συγκρούεται ευθέως όχι μόνο με τη δομή της παγκόσμιας οικονομίας, αλλά και με το ίδιο το οικονομικό οικοδόμημα των Ηνωμένων Πολιτειών.
Η αμερικανική οικονομία δεν λειτουργεί ως κλειστό εθνικό σύστημα.
Είναι το κέντρο ενός παγκοσμιοποιημένου πλέγματος παραγωγής, επενδύσεων και κατανάλωσης. Τα περισσότερα προϊόντα που φέρουν αμερικανικά εμπορικά σήματα κατασκευάζονται σε δεκάδες διαφορετικές χώρες, με πρώτες ύλες, εξαρτήματα και εργατικό δυναμικό κατανεμημένα σε ολόκληρο τον πλανήτη.
Οι αλυσίδες εφοδιασμού δεν είναι απλώς διεθνείς -είναι βαθιά αλληλοεξαρτώμενες.
Η επιβολή δασμών σε αυτό το σύστημα δεν τιμωρεί μόνο τους «ξένους ανταγωνιστές», αλλά ανεβάζει το κόστος για τις ίδιες τις αμερικανικές επιχειρήσεις και τελικά για τους Αμερικανούς καταναλωτές. Η επικράτηση ενός τέτοιου μοντέλου σημαίνει χαμένες αγορές και ελλείψεις σε πρώτες ύλες.
Παράλληλα, η ισχύς της οικονομίας των ΗΠΑ βασίζεται στον ρόλο της ως παγκόσμιου χρηματοοικονομικού κόμβου. Κεφάλαια από όλο τον κόσμο καταλήγουν στη Γουόλ Στριτ, σε αμερικανικά ομόλογα, σε τεχνολογικές εταιρείες και σε επενδυτικά funds.
Αυτή η συνεχής εισροή χρήματος τροφοδοτεί ανάπτυξη, καινοτομία και χρηματιστηριακή δυναμική.
Ένα κλίμα οικονομικού απομονωτισμού, εμπορικών συγκρούσεων και αβεβαιότητας δεν ενισχύει αυτό το μοντέλο. Το αποδυναμώνει.
Καθοριστικό ρόλο παίζει και το δολάριο. Ως βασικό αποθεματικό νόμισμα του πλανήτη, χρησιμοποιείται στις περισσότερες διεθνείς συναλλαγές, στις αγορές ενέργειας και στα κρατικά αποθέματα δεκάδων χωρών.
Αυτό επιτρέπει στις ΗΠΑ να διοχετεύουν τεράστια ποσά ρευστότητας στην οικονομία τους χωρίς τις άμεσες πληθωριστικές πιέσεις που θα αντιμετώπιζε οποιοδήποτε άλλο κράτος.
Το χρήμα δεν «μένει» μόνο στο εσωτερικό, διαχέεται παγκοσμίως μέσω εμπορίου και επενδύσεων. Αν όμως η Αμερική υψώσει οικονομικά τείχη, περιορίσει το εμπόριο και προκαλέσει συστηματικές συγκρούσεις με βασικούς εταίρους της, αυτή η μοναδική δυναμική αρχίζει να υπονομεύεται.
Το ίδιο ισχύει και για το εργατικό δυναμικό. Η αμερικανική οικονομία - από τη γεωργία και τις κατασκευές έως την τεχνολογία και την υγειονομική περίθαλψη -στηρίζεται σε μεγάλο βαθμό στη μετανάστευση.
Φθηνότερη εργασία, υψηλής εξειδίκευσης επιστήμονες και νέοι επιχειρηματίες τροφοδοτούν επί δεκαετίες την ανάπτυξη. Η μαζική διακοπή αυτής της ροής δεν «ενισχύει» την οικονομία, δημιουργεί ελλείψεις, αυξάνει το κόστος παραγωγής και επιβραδύνει την καινοτομία.
Έτσι, το παιχνίδι των δασμών και του οικονομικού προστατευτισμού δεν συγκρούεται μόνο με τη λογική της παγκοσμιοποίησης, συγκρούεται με την ίδια τη φύση της αμερικανικής οικονομικής ισχύος.
Οι Ηνωμένες Πολιτείες έγιναν υπερδύναμη μέσα από την ανοιχτή κυκλοφορία κεφαλαίων, αγαθών και ανθρώπων. Η προσπάθεια να διατηρηθεί αυτή η υπεροχή μέσω οικονομικών φραγμών μοιάζει λιγότερο με στρατηγική ανασυγκρότησης και περισσότερο με αυτοϋπονόμευση ενός συστήματος που λειτουργεί ακριβώς επειδή είναι ανοιχτό.
Συνεπώς κάθε κίνηση που παρουσιάζεται ως «προστασία» της αμερικανικής οικονομίας λειτουργεί στην πραγματικότητα ως πλήγμα στους ίδιους τους πυλώνες που τη στηρίζουν.
Το χρηματοοικονομικό σύστημα των ΗΠΑ, η κυριαρχία του δολαρίου, οι παγκόσμιες αλυσίδες παραγωγής και η διαρκής εισροή κεφαλαίων δεν είναι παρά διεθνείς μηχανισμοί.
Αν αυτοί αποδυναμωθούν από εμπορικούς πολέμους, μαζικούς φραγμούς και πολιτικές απομόνωσης, το οικοδόμημα που τους αξιοποιεί αρχίζει να τρίζει.
Η οικονομική ισχύς της υπερδύναμης δεν αντλείται από το κλείσιμο προς τα έξω, αλλά από την κεντρική της θέση στο παγκόσμιο σύστημα και όσο περισσότερο αυτό το σύστημα διαταράσσεται στο όνομα της «εθνικής αυτάρκειας», τόσο αυξάνεται ο κίνδυνος μιας ευρύτερης αποσταθεροποίησης που θα πλήξει πρώτα την ίδια την Αμερική.
Συμμαχίες στον πάγο
Η απαίτηση του Ντόναλντ Τραμπ για την απόκτηση της Γροιλανδίας, συνοδευόμενη μάλιστα από υπαινιγμούς ακόμη και για χρήση στρατιωτικής ισχύος, αποτέλεσε μια από τις πιο εντυπωσιακές στιγμές της νέας περιόδου έντασης στο εσωτερικό της Δύσης.
Η εικόνα της απέραντης παγωμένης γης ήρθε σε πλήρη αντίθεση με τις πολιτικές «φωτιές» που άναψε στους κόλπους της συμμαχίας, αποκαλύπτοντας πόσο εύθραυστο μπορεί να γίνει το σύστημα ασφαλείας όταν η ηγεμονική δύναμη αρχίζει να αντιμετωπίζει τους εταίρους της όχι ως συμμάχους, αλλά ως υποκείμενα διαπραγμάτευσης ισχύος.
Για πρώτη φορά μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, η έννοια της εδαφικής πίεσης στράφηκε ανοιχτά εναντίον χωρών που ανήκουν στον ίδιο αμυντικό πυρήνα, τον πυρήνα του ΝΑΤΟ.
Η ιστορική ανατροπή είναι σαφής: μια συμμαχία που οικοδομήθηκε πάνω στην αμοιβαία ασφάλεια και την υπεράσπιση του «ελεύθερου κόσμου» μετατράπηκε σε πεδίο άσκησης πίεσης, όπου το όπλο δεν είναι πια ο εξωτερικός εχθρός, αλλά η ίδια η συμμαχική εξάρτηση.
Η λογική της ωμής επιβολής ισχύος προβάλλεται ως ρεαλιστική πολιτική: στρατηγική σημασία, σπάνιες γαίες, έλεγχος νέων θαλάσσιων διαύλων, στρατιωτικές υποδομές στην Αρκτική.
Όμως ακόμη και αν όλα αυτά αποκτηθούν, το τίμημα είναι δυσανάλογο. Η διάρρηξη εμπιστοσύνης μέσα στη συμμαχία δημιουργεί βαθύτερη επισφάλεια από οποιοδήποτε γεωπολιτικό όφελος μπορεί να προκύψει.
Η ισχύς που στηρίζεται στον εξαναγκασμό γεννά αντιστάσεις, όχι σταθερότητα.
Δεν είναι τυχαίο ότι και στις δύο πλευρές του Ατλαντικού επανήλθε έντονα στο δημόσιο διάλογο ο Θουκυδίδης.
Στον Πελοποννησιακό Πόλεμο, η Αθηναϊκή Συμμαχία υπήρξε ίσως το ισχυρότερο συμμαχικό σχήμα του αρχαίου κόσμου.
Όταν όμως η Αθήνα άρχισε να μετατρέπει την ηγεμονία της σε επιβολή, απαιτώντας υπακοή αντί για συναίνεση, το οικοδόμημα άρχισε να ραγίζει. Η κορύφωση ήρθε με την επιβολή στους Μήλιους, όπου η ωμή ισχύς επικράτησε βραχυπρόθεσμα, αλλά το μήνυμα προς όλους τους συμμάχους ήταν ξεκάθαρο, η συμμαχία είχε μετατραπεί σε μηχανισμό κυριαρχίας.
Η διάλυση δεν ήρθε άμεσα, αλλά ήταν αναπόφευκτη. Όσο περισσότερο η Αθήνα πίεζε, τόσο περισσότερο αποξένωνε τους εταίρους της, μέχρι που η μεγαλύτερη συμμαχία της εποχής κατέρρευσε κάτω από το βάρος της ίδιας της επιβολής της.
Το δίδαγμα παραμένει διαχρονικό. Οι συμμαχίες δεν οικοδομούνται απλώς πάνω στο συμφέρον, αλλά στο αμοιβαίο συμφέρον και τον αμοιβαίο σεβασμό. Όταν το πρώτο αποσπάται από το δεύτερο, η ισχύς μετατρέπεται από εργαλείο σταθερότητας σε μηχανισμό αποσύνθεσης. Και αυτό ακριβώς είναι το ρίσκο που αναδύεται σήμερα στο εσωτερικό της δυτικής συμμαχίας.
Όταν η εσωστρέφεια υπονομεύει την ισχύ
Στο τέλος, το παράδοξο του «Πρώτα η Αμερική» δεν βρίσκεται μόνο στις προθέσεις του, αλλά στις συνέπειές του.
Ο σημερινός πρόεδρος επικαλέστηκε την ανάγκη επαναφοράς της ισχύος των Ηνωμένων Πολιτειών ως προϋπόθεση για την αναζωογόνηση της οικονομίας και τη βελτίωση της ζωής εκατομμυρίων πολιτών που αισθάνονται ότι περιθωριοποιήθηκαν μέσα σε μια παγκοσμιοποιημένη πραγματικότητα.
Το αφήγημα αυτό βρήκε απήχηση σε κοινωνικά στρώματα που είδαν βιομηχανίες να μεταφέρονται στο εξωτερικό, μισθούς να πιέζονται και την οικονομική ανασφάλεια να μεγαλώνει.
Ωστόσο, οι πολιτικές που παρουσιάζονται ως θεραπεία κινούνται στην αντίθετη κατεύθυνση. Αντί να ενισχύουν τα θεμέλια πάνω στα οποία στηρίζεται η αμερικανική ισχύς, επιχειρούν να αναδιαμορφώσουν τους όρους λειτουργίας ενός παγκόσμιου συστήματος από το οποίο οι ίδιες οι Ηνωμένες Πολιτείες αντλούν τη δύναμή τους.
Και εδώ βρίσκεται η κρίσιμη αντίφαση: οι κανόνες μπορούν να πιεστούν, να τροποποιηθούν ή να αμφισβητηθούν, αλλά το ίδιο το σύστημα, η παγκοσμιοποιημένη οικονομία, οι διεθνείς ροές κεφαλαίων, οι αλληλεξαρτήσεις παραγωγής και οι συμμαχίες ασφαλείας, δεν μπορεί να αντικατασταθεί χωρίς τεράστιο κόστος για εκείνον που βρίσκεται στο κέντρο του.
Έτσι, η υπερδύναμη μοιάζει με έναν γίγαντα που πιστεύει πως πυροβολεί τους αντιπάλους του, ενώ στην πραγματικότητα σημαδεύει τα ίδια του τα πόδια. Κάθε δασμός που διαταράσσει την οικονομική μηχανή, κάθε απειλή που ραγίζει τη συνοχή των συμμάχων, κάθε επίδειξη ισχύος που αντικαθιστά τη συνεργασία με τον εξαναγκασμό, αφαιρεί ένα ακόμη στήριγμα από το οικοδόμημα της αμερικανικής υπεροχής.
Η ιστορία δείχνει ότι οι μεγάλες δυνάμεις δεν αποδυναμώνονται μόνο από εξωτερικούς ανταγωνιστές, αλλά συχνά από τις ίδιες τους τις στρατηγικές επιλογές. Όταν η δύναμη παύει να λειτουργεί ως κέντρο σταθερότητας και μετατρέπεται σε εργαλείο πίεσης, η φθορά ξεκινά εκ των έσω.
Το «Πρώτα η Αμερική», αντί να θωρακίζει την υπερδύναμη και να αποκαθιστά την ευημερία που υπόσχεται, κινδυνεύει να επιταχύνει μια πορεία αποδυνάμωσης, όχι επειδή ο κόσμος στρέφεται εναντίον της, αλλά επειδή η ίδια υπονομεύει το σύστημα που την ανέδειξε στην κορυφή.
Πέρα όμως από τους οικονομικούς κραδασμούς, το μεγαλύτερο κόστος αυτής της στρατηγικής απειλεί να είναι γεωπολιτικό.
Η σταδιακή απώλεια εμπιστοσύνης των συμμάχων, η μετατροπή της συνεργασίας σε σχέση πίεσης και η αίσθηση ότι η ισχύς χρησιμοποιείται ως εργαλείο εξαναγκασμού διαβρώνουν το πιο πολύτιμο κεφάλαιο των Ηνωμένων Πολιτειών: τις συμμαχίες τους.
Σε έναν κόσμο που εξελίσσεται ταχύτατα σε πολυπολικό, όπου νέες δυνάμεις διεκδικούν ρόλο και επιρροή, καμία υπερδύναμη δεν μπορεί να διατηρήσει την πρωτοκαθεδρία της μόνη.
Η συλλογική ισχύς των συμμαχιών - πολιτική, οικονομική και στρατιωτική - αποτελεί τον μοναδικό ρεαλιστικό δρόμο για να παραμείνουν οι ΗΠΑ στην κορυφή του διεθνούς συστήματος. Όσο αυτή η βάση αποδυναμώνεται, τόσο η αμερικανική υπεροχή μετατρέπεται από πλεονέκτημα σε εύθραυστη εικόνα.
