Η ιστορία έχει αποδείξει με τον πιο βίαιο και αδιαμφισβήτητο τρόπο ότι κάθε φορά που κάποιοι επιχειρούν να τσουβαλιάσουν λαούς, κοινωνίες και ανθρώπους κάτω από γενικεύσεις, στερεότυπα και εύκολες αλήθειες το αποτέλεσμα δεν είναι απλώς ηθικά αποκρουστικό είναι απλά επικίνδυνο. Η τριτοκοσμική λογική της συλλογικής ενοχοποίησης, ντυμένη συχνά με τον μανδύα της πατριωτικής αγανάκτησης, της κοινής λογικής ή της ασφάλειας, αποτελεί τον πιο σύντομο δρόμο προς τον εκφασισμό της κοινωνίας και δυστυχώς, σε περιόδους κρίσης, φόβου ή ανασφάλειας βρίσκει πάντα πρόθυμους εκφραστές.
Δεν πρόκειται για άγνοια. Δεν πρόκειται για έλλειψη πληροφόρησης. Πρόκειται για συνειδητή επιλογή απλοποίησης του κόσμου, ώστε να χωρέσει στα στενά όρια ενός μίσους που χρειάζεται εχθρούς για να επιβιώσει. Όταν άνθρωποι επιλέγουν να χαρακτηρίσουν ολόκληρους λαούς ως επικίνδυνους, κατώτερους και απολίτιστους ή απλά απειλή, δεν μιλούν από θέση λογικής μιλούν από θέση φόβου, αδυναμίας και βαθιάς πολιτισμικής ανασφάλειας. Είναι η ίδια λογική που κάποτε οδήγησε σε γκέτο, στρατόπεδα συγκέντρωσης, εθνοκαθάρσεις και γενοκτονίες και όποιος πιστεύει ότι αυτά ανήκουν οριστικά στο παρελθόν, δεν έχει παρά να κοιτάξει γύρω του.
Η γενίκευση είναι το αγαπημένο εργαλείο του ρατσισμού. Είναι εύκολη βολική και απαλλάσσει τον χρήστη της από την ευθύνη της σκέψης. Δεν χρειάζεται να κατανοήσεις, δεν χρειάζεται να εμβαθύνεις, δεν χρειάζεται να ξεχωρίσεις τον άνθρωπο από την ταμπέλα. Αρκεί να βάλεις όλους στο ίδιο σακί και να πετάξεις το κλειδί. Έτσι ο πρόσφυγας γίνεται εισβολέας, ο μετανάστης εγκληματίας, ο άλλος απειλή. Όχι επειδή είναι, αλλά επειδή έτσι βολεύει να πιστεύεται. Αυτή η λογική δεν είναι απλώς ρατσιστική είναι βαθιά φασιστική.
Ο φασισμός δεν ξεκινά με στρατιωτικές μπότες και σημαίες. Ξεκινά με λόγια. Με δηλητηριώδεις αφηγήσεις που διαχωρίζουν το εμείς από το αυτοί. Με την καλλιέργεια της ιδέας ότι κάποιοι άνθρωποι αξίζουν λιγότερο, ότι δεν ανήκουν, ότι περισσεύουν και κάθε φορά που μια κοινωνία ανέχεται τέτοιες απόψεις ως μια γνώμη ακόμα, ανοίγει την πόρτα σε πολύ πιο σκοτεινές εξελίξεις.
Είναι εντυπωσιακό και ταυτόχρονα τρομακτικό πόσο συχνά αυτοί που υιοθετούν τέτοιες απόψεις επικαλούνται την ιστορία, χωρίς να την γνωρίζουν. Λαοί που υπήρξαν θύματα διώξεων, προσφυγιάς και φτώχειας, σήμερα υιοθετούν ρητορικές που θυμίζουν τους διώκτες τους. Άνθρωποι που οι παππούδες τους έφυγαν με μια βαλίτσα στο χέρι, σήμερα μιλούν με περιφρόνηση για όσους κάνουν ακριβώς το ίδιο. Αυτή η ιστορική αμνησία δεν είναι απλώς θλιβερή είναι επικίνδυνη.
Η πραγματικότητα είναι πάντα πιο σύνθετη από τα συνθήματα. Οι κοινωνίες δεν είναι αληθινές . Κανένας λαός δεν είναι ενιαίος, κανένας άνθρωπος δεν είναι αντίγραφο κάποιου άλλου. Η εγκληματικότητα, η βία, ο φανατισμός δεν έχουν εθνικότητα ή θρησκεία. Έχουν κοινωνικά, πολιτικά και οικονομικά αίτια και όποιος αρνείται να τα αναζητήσει, προτιμώντας τον εύκολο δρόμο της στοχοποίησης, απλώς συντηρεί το πρόβλημα αντί να το λύνει.
Ας είμαστε ειλικρινείς. Ο ρατσιστικός λόγος δεν λύνει κανένα ζήτημα ασφάλειας, καμία κοινωνική παθογένεια, καμία κρίση. Αντίθετα τις βαθαίνει. Δημιουργεί παράλληλες κοινωνίες, ενισχύει τον αποκλεισμό, τροφοδοτεί την ένταση. Μια κοινωνία που αντιμετωπίζει ομάδες ανθρώπων ως συλλογικά ένοχες, αργά ή γρήγορα θα βρεθεί αντιμέτωπη με τη βία που η ίδια εξέθρεψε. Η ιστορία το έχει δείξει ξανά και ξανά.
Το πιο ανησυχητικό όμως, δεν είναι οι κραυγές των ακραίων. Είναι η σιωπή των υπολοίπων. Είναι η κανονικοποίηση του λόγου μίσους, η ανοχή στο έλα μωρέ έτσι μιλάει. Είναι η απουσία ξεκάθαρης στάσης απέναντι σε απόψεις που υπονομεύουν τα ίδια τα θεμέλια της δημοκρατίας. Γιατί η δημοκρατία δεν πεθαίνει μόνο από πραξικοπήματα. Πεθαίνει και από αδιαφορία. Η ευθύνη δεν βαραίνει μόνο όσους εκφέρουν ρατσιστικό λόγο. Βαραίνει και όσους τον αναπαράγουν, τον χειροκροτούν ή τον αφήνουν αναπάντητο. Βαραίνει τα μέσα ενημέρωσης που τον εξισώνουν με την επιστημονική ή κοινωνική ανάλυση στο όνομα της αντικειμενικότητας. Βαραίνει τους πολιτικούς που τον χαϊδεύουν για ψήφους. Βαραίνει μια κοινωνία που συνηθίζει στο δηλητήριο μέχρι να το θεωρήσει φυσιολογικό.
Η μάχη απέναντι στον ρατσισμό και τον φασισμό δεν είναι θεωρητική. Είναι καθημερινή. Δίνεται στον τρόπο που μιλάμε, που ψηφίζουμε, που αντιδρούμε. Δίνεται στην παιδεία, στην ενημέρωση, στην κοινωνική πολιτική. Δεν αρκεί να δηλώνουμε αντιρατσιστές στα λόγια. Χρειάζεται συνέπεια, γνώση και θάρρος. Θάρρος να πεις ότι ο άνθρωπος προηγείται της ταμπέλας. Ότι η συλλογική ενοχοποίηση είναι βαρβαρότητα. Ότι η δημοκρατία δεν διαπραγματεύεται την αξία της ανθρώπινης ζωής.
Σε έναν κόσμο που γίνεται όλο και πιο ασταθής, η επιλογή είναι ξεκάθαρη. Ή θα επιμείνουμε στη δύσκολη οδό της κατανόησης, της πολυπλοκότητας και της ανθρωπιάς ή θα παραδοθούμε στη χυδαιότητα των γενικεύσεων και του μίσους και τότε αργά ή γρήγορα, το τέρας που σήμερα στρέφεται εναντίον των άλλων, θα στραφεί και εναντίον μας. Γιατί ο φασισμός δεν έχει ποτέ χορτάσει και η ιστορία δεν συγχωρεί εκείνους που, ενώ γνώριζαν επέλεξαν να σιωπήσουν. Άλλωστε η σιωπή είναι συνενοχή...έτσι δεν είναι;
