Όχι με την έννοια της κομματικής ένταξης ή της ιδεολογικής «γραμμής», αλλά με την ουσιαστικότερη έννοια της πολιτικής, ως σύγκρουση με την εξουσία, ως αμφισβήτηση των κυρίαρχων αφηγήσεων, ως διαρκής άρνηση της επιβαλλόμενης κανονικότητας. Ο Σκαρίμπας δεν έγραψε για να συμφιλιώσει, αλλά για να ταράξει· δεν επεδίωξε τη συναίνεση, αλλά τη ρήξη.
Ο Σκαρίμπας και η εποχή του
Για να κατανοήσει κανείς το πολιτικό βάθος του έργου του Σκαρίμπα, οφείλει να το τοποθετήσει στο ιστορικό του πλαίσιο. Γεννημένος το 1893 και ενεργός λογοτεχνικά κυρίως στον Μεσοπόλεμο και τα μεταπολεμικά χρόνια, έζησε τις πιο βίαιες και αντιφατικές φάσεις της νεότερης ελληνικής ιστορίας: Μικρασιατική Καταστροφή, δικτατορία Μεταξά, Κατοχή, Εμφύλιος, μετεμφυλιακό κράτος. Πρόκειται για περιόδους όπου η πολιτική βία, ο εθνικισμός, η λογοκρισία και ο αυταρχισμός δεν ήταν αφηρημένες έννοιες, αλλά καθημερινή εμπειρία.
Ο Σκαρίμπας δεν στάθηκε ποτέ ουδέτερος παρατηρητής αυτών των εξελίξεων. Αντιθέτως, το έργο του αποτελεί μια συνεχή αντίδραση απέναντι στην κρατική καταστολή, τη στρατιωτική πειθαρχία, την υποκρισία της «εθνικής ενότητας» και τον μικροαστικό καθωσπρεπισμό που συνόδευσε το μετεμφυλιακό καθεστώς. Ωστόσο, η πολιτική του στάση δεν εκφράζεται με ευθύ λόγο ή συνθηματολογία. Εκφράζεται μέσω της αισθητικής ρήξης.
Η αντιεξουσιαστική ματιά
Στον πυρήνα της σκαριμπικής γραφής βρίσκεται μια βαθιά αντιεξουσιαστική διάθεση. Η εξουσία, σε όλες τις μορφές της, αντιμετωπίζεται ως κάτι το εγγενώς ύποπτο και γελοίο. Κράτος, στρατός, Εκκλησία, πνευματικά κατεστημένα: όλοι περνούν από το φίλτρο της ειρωνείας και της αποδόμησης.
Στο «Θείο Τραγί» και σε άλλα πεζογραφήματά του, οι φορείς της εξουσίας δεν εμφανίζονται ως τραγικοί δυνάστες, αλλά ως φαιδρές φιγούρες, εγκλωβισμένες στη ματαιοδοξία και τη μικρότητά τους. Αυτή η επιλογή δεν είναι αθώα. Ο Σκαρίμπας γνωρίζει ότι η γελοιοποίηση αποτελεί μια από τις πιο αποτελεσματικές μορφές πολιτικής απονομιμοποίησης. Εκεί όπου ο φόβος παράγει υποταγή, το γέλιο παράγει ρήγμα.
Η εξουσία, στον Σκαρίμπα, δεν είναι μόνο καταπιεστική· είναι και βαθιά ψεύτικη. Στηρίζεται σε ρόλους, στολές, λέξεις-κελύφη. Γι’ αυτό και η γλώσσα του συγγραφέα επιτίθεται ακριβώς σε αυτές τις λέξεις, τις στρεβλώνει, τις αποδομεί, τις γελοιοποιεί.
Η Ιστορία ως πολιτικό διακύβευμα
Ιδιαίτερη θέση στο πολιτικό έργο του Σκαρίμπα κατέχει η σύγκρουσή του με την επίσημη εθνική ιστοριογραφία. Το βιβλίο Το 1821 και η αλήθεια προκάλεσε σφοδρές αντιδράσεις, όχι μόνο για το περιεχόμενό του, αλλά κυρίως για το θράσος της πρόθεσης: να αμφισβητήσει τα «ιερά και όσια» του εθνικού αφηγήματος.
Ο Σκαρίμπας αρνείται να δει την Επανάσταση του 1821 ως ένα ενιαίο, εξιδανικευμένο έπος. Αναδεικνύει τις εσωτερικές συγκρούσεις, τις ταξικές αντιθέσεις, τις πολιτικές σκοπιμότητες, τις προδοσίες και τις αντιφάσεις. Με αυτόν τον τρόπο, δεν αποδομεί απλώς το παρελθόν· αποκαλύπτει τη λειτουργία της Ιστορίας ως μηχανισμού εξουσίας στο παρόν.
Σε μια χώρα όπου η εθνική ταυτότητα οικοδομείται πάνω σε εξιδανικευμένες αφηγήσεις, η στάση αυτή είναι ριζοσπαστική. Ο Σκαρίμπας υπονομεύει την ίδια τη βάση της κρατικής ιδεολογίας, αρνούμενος να αποδεχτεί μια Ιστορία γραμμένη από τους νικητές και επικυρωμένη από την εξουσία.
Ποίηση ως άρνηση και εξέγερση
Αν η πεζογραφία του Σκαρίμπα λειτουργεί συχνά υπόγεια, η ποίησή του είναι πιο άμεση, πιο αιχμηρή, σχεδόν εκρηκτική. Εδώ, το πολιτικό στοιχείο εμφανίζεται ως οργή, ειρωνεία, απόρριψη. Ο ποιητής δεν υιοθετεί τον ρόλο του εθνικού υμνητή ή του λυρικού παρατηρητή. Υιοθετεί τον ρόλο του αρνητή.
Η ποίησή του στρέφεται εναντίον του πολέμου, του μιλιταρισμού, της πατριωτικής υποκρισίας. Οι έννοιες της «πατρίδας» και της «τιμής» απογυμνώνονται από το ηθικό τους περίβλημα και αποκαλύπτονται ως εργαλεία χειραγώγησης. Ο Σκαρίμπας δεν απορρίπτει τον τόπο· απορρίπτει τον τρόπο με τον οποίο ο τόπος μετατρέπεται σε ιδεολογικό όπλο.
Ταυτόχρονα, η ποίησή του επιτίθεται στη μικροαστική βολή, στην κοινωνική απάθεια, στη σιωπηρή συνενοχή. Ο ποιητικός λόγος του δεν χαρίζεται ούτε στους «απλούς ανθρώπους», όταν αυτοί αποδέχονται παθητικά την αδικία. Και αυτή η στάση τον διαφοροποιεί από μια ρομαντική ή λαϊκιστική εκδοχή της πολιτικής τέχνης.
Η σχέση με την Αριστερά
Ο Σκαρίμπας συχνά κατατάσσεται στους «αριστερούς» συγγραφείς της γενιάς του, όμως η σχέση του με την Αριστερά υπήρξε σύνθετη και συχνά αντιφατική. Συμμερίστηκε την κριτική στον καπιταλισμό, στον αυταρχισμό του κράτους, στην κοινωνική ανισότητα. Υπήρξε σαφώς αντικαθεστωτικός, ιδιαίτερα στα χρόνια του μετεμφυλιακού αντικομμουνισμού.
Ωστόσο, παρέμεινε καχύποπτος απέναντι σε κάθε μορφή ιδεολογικής πειθαρχίας. Δεν υπήρξε «στρατευμένος» με τη στενή έννοια. Η ατομικότητα, η ιδιορρυθμία και η ελευθερία της σκέψης του τον έφερναν συχνά σε σύγκρουση ακόμη και με εκείνους που, θεωρητικά, βρίσκονταν «στην ίδια πλευρά».
Αυτή η στάση τον καθιστά ιδιαίτερα ενδιαφέρον σήμερα, σε μια εποχή όπου η πολιτική συχνά διολισθαίνει σε ταυτότητες και στρατόπεδα. Ο Σκαρίμπας υπενθυμίζει ότι η κριτική σκέψη δεν μπορεί να ανατίθεται ούτε να πειθαρχείται.
Η γλώσσα ως πολιτική πράξη
Ένα από τα πιο ριζοσπαστικά πολιτικά στοιχεία του έργου του Σκαρίμπα είναι η ίδια η γλώσσα του. Η συνειδητή παραβίαση των γραμματικών και συντακτικών κανόνων, οι νεολογισμοί, οι απότομες αλλαγές ύφους δεν αποτελούν απλώς αισθητικές επιλογές. Συνιστούν μια ευθεία αμφισβήτηση της «κανονικής» γλώσσας, η οποία λειτουργεί ως φορέας εξουσίας.
Η γλώσσα της εξουσίας είναι ομοιόμορφη, προβλέψιμη, καθησυχαστική. Η γλώσσα του Σκαρίμπα είναι ατίθαση, ανορθόδοξη, ανυπάκουη. Με αυτόν τον τρόπο, η μορφή του λόγου γίνεται περιεχόμενο. Η πολιτική δεν βρίσκεται μόνο σε ό,τι λέγεται, αλλά και στον τρόπο που λέγεται.
Η επικαιρότητα του Σκαρίμπα
Σε μια εποχή όπου η δημόσια σφαίρα κατακλύζεται από απλουστευτικά αφηγήματα, αναβιώσεις εθνικών μύθων και αυταρχικούς λόγους «τάξης και κανονικότητας», ο Σκαρίμπας επιστρέφει ως αναγκαία ενόχληση. Το έργο του δεν προσφέρεται για εύκολη κατανάλωση ούτε για επετειακή χρήση. Αντιστέκεται στη μουσειοποίηση.
Η λογοτεχνία του μας θυμίζει ότι το πολιτικό δεν εξαντλείται στις εκλογές ή στα συνθήματα. Βρίσκεται στον τρόπο που αφηγούμαστε την Ιστορία, στον τρόπο που χρησιμοποιούμε τη γλώσσα, στον τρόπο που γελάμε ή αρνούμαστε να γελάσουμε με την εξουσία.
Ο Γιάννης Σκαρίμπας παραμένει ένας συγγραφέας δύσκολος, ανυπότακτος, αντιφατικός. Και ακριβώς γι’ αυτό παραμένει πολιτικά ζωντανός. Όχι ως μνημείο, αλλά ως διαρκής πρόκληση. Σε καιρούς συμβιβασμών, η άρνησή του εξακολουθεί να λειτουργεί ως υπενθύμιση ότι η λογοτεχνία μπορεί ακόμη να είναι επικίνδυνη.
*Ο κ. Απόστολος Αποστόλου είναι καθηγητής Πολιτικής και Κοινωνικής Φιλοσοφίας
