Υπήρξε μια εποχή που η έννοια της προόδου δεν αμφισβητούνταν. Που οι κοινωνίες, με όλα τους τα ελαττώματα, πίστευαν ότι το αύριο μπορεί να είναι καλύτερο από το σήμερα. Σήμερα στην Ελλάδα αλλά και σε μεγάλο μέρος της Ευρώπης αυτή η πίστη μοιάζει να έχει ξεθωριάσει. Όχι επειδή δεν υπάρχουν δυνατότητες, πόροι ή ανθρώπινο δυναμικό, αλλά επειδή λείπει κάτι βαθύτερο η ελπίδα και, κυρίως, το συλλογικό όραμα.
Η Ελλάδα βγήκε τυπικά από τα μνημόνια, όμως ποτέ δε βγήκε πραγματικά από την κρίση ως ψυχολογία και ως κοινωνία. Οι αριθμοί μπορεί να βελτιώνονται, αλλά η καθημερινότητα παραμένει βαριά. Οι νέοι δεν ονειρεύονται πια εδώ, ονειρεύονται αλλού. Οι μεγαλύτεροι δε σχεδιάζουν το μέλλον, απλώς προσπαθούν να αντέξουν το παρόν. Η πολιτική συζήτηση σπάνια αφορά το πού πάμε και σχεδόν πάντα το πώς θα βγάλουμε τον επόμενο μήνα.
Αυτή η απουσία προοπτικής δεν είναι τυχαία. Είναι το αποτέλεσμα ετών διαχείρισης χωρίς αφήγημα. Ετών πολιτικών που επικεντρώθηκαν στη λογιστική επιβίωση και όχι στη δημιουργία ενός νέου κοινωνικού συμβολαίου. Η Ελλάδα έμαθε να λειτουργεί με όρους άμυνας και όχι με όρους δημιουργίας και όταν μια κοινωνία σταματά να δημιουργεί, σταματά και να ελπίζει.
Το πιο ανησυχητικό, όμως, είναι ότι αυτή η κρίση οράματος δεν περιορίζεται στα ελληνικά σύνορα. Η Ευρώπη, που κάποτε ενσάρκωνε την ιδέα της ειρήνης, της συνεργασίας και της κοινωνικής προόδου, μοιάζει σήμερα χαμένη μέσα στις ίδιες της τις αντιφάσεις. Αντί για ένωση αξιών, λειτουργεί συχνά ως ένωση φόβων - φόβος για τον άλλον, φόβος για την οικονομική καθίζηση, φόβος για την απώλεια της εθνικής ταυτότητας.
Η Ευρωπαϊκή Ένωση φαίνεται να έχει χάσει τον προσανατολισμό της επειδή ξέχασε τον λόγο για τον οποίο δημιουργήθηκε. Από πολιτικό εγχείρημα ειρήνης μετατράπηκε σε τεχνοκρατικό μηχανισμό κανόνων και πειθαρχίας. Οι πολίτες δε νιώθουν συμμέτοχοι σε ένα κοινό μέλλον, αλλά απλοί αποδέκτες αποφάσεων που λαμβάνονται μακριά από αυτούς. Όταν η δημοκρατία απομακρύνεται από τον πολίτη, η ελπίδα απομακρύνεται μαζί της. Σε αυτό το κενό ευδοκιμεί η απογοήτευση, ο κυνισμός και ο λαϊκισμός. Όχι γιατί οι κοινωνίες έγιναν ξαφνικά ανώριμες, αλλά γιατί δεν τους προσφέρεται μια πειστική εναλλακτική αφήγηση. Όταν το μόνο μήνυμα που εκπέμπεται είναι “δε γίνεται αλλιώς”, τότε η παραίτηση γίνεται στάση ζωής και η παραίτηση είναι ο μεγαλύτερος εχθρός της δημοκρατίας. Η Ελλάδα βιώνει αυτήν την κατάσταση με ιδιαίτερη ένταση.
Οι αλλεπάλληλες κρίσεις, οικονομική, υγειονομική, ενεργειακή, μεταναστευτική, άφησαν βαθιά ίχνη. Το κράτος συχνά εμφανίζεται αδύναμο ή αναποτελεσματικό, οι θεσμοί δεν εμπνέουν εμπιστοσύνη και η κοινωνική κινητικότητα μοιάζει παγωμένη. Το αποτέλεσμα είναι μια κοινωνία κουρασμένη, που δε θυμώνει πια, απλώς σιωπά.
Το ίδιο ισχύει και για την Ευρώπη. Αντί να επενδύει σε ένα νέο κοινωνικό όραμα που θα απαντά στις ανισότητες, στην κλιματική κρίση, στην τεχνολογική μετάβαση, συχνά εγκλωβίζεται σε εσωτερικές ισορροπίες και κοντόφθαλμους συμβιβασμούς. Οι μεγάλες αποφάσεις λαμβάνονται αργά χωρίς σαφή κατεύθυνση και χωρίς να εμπνέουν τους πολίτες. Η ιστορία, όμως, δείχνει ότι οι κοινωνίες δεν καταρρέουν μόνο από φτώχεια ή πολέμους. Καταρρέουν όταν χάνουν το νόημα. Όταν δεν μπορούν να απαντήσουν στο απλό ερώτημα
“Γιατί να προσπαθήσω;”. Χωρίς όραμα, η ανάπτυξη είναι κενή περιεχομένου. Χωρίς ελπίδα, η σταθερότητα μετατρέπεται σε στασιμότητα.
Η ανασύνταξη δε θα έρθει με συνθήματα, ούτε με διαχειριστικές λύσεις. Θα έρθει μόνο αν ξανατεθεί στο επίκεντρο ο άνθρωπος, η αξιοπρέπεια, η συμμετοχή και η προοπτική. Αν η Ελλάδα τολμήσει να μιλήσει ξανά για το μέλλον της πέρα από την επιβίωση. Αν η Ευρώπη ξαναβρεί το θάρρος να λειτουργήσει ως πολιτική κοινότητα και όχι απλώς ως οικονομικός χώρος. Η ελπίδα δε γεννιέται από μόνη της, καλλιεργείται, και το όραμα δεν είναι πολυτέλεια αλλά είναι αναγκαιότητα. Χωρίς αυτά, τόσο η Ελλάδα όσο και η Ευρώπη θα συνεχίσουν να πορεύονται αλλά χωρίς κατεύθυνση, και μια κοινωνία που απλώς πορεύεται, χωρίς να ξέρει πού πάει, αργά ή γρήγορα χάνει και τον εαυτό της.
Αν δεν τη δούμε αλλιώς τώρα... το πρόβλημα θα γιγαντωθεί.
