Η πράξη, το ψεύτικο άλλοθι και μια Βενεζουέλα χαίνουσα πληγή, μη καταρρέουσα ακόμη... Υπάρχουν στιγμές που η Ιστορία δεν εξελίσσεται, επιταχύνεται. Και υπάρχουν στιγμές που οι μάσκες δεν πέφτουν απλώς, πετιούνται στο έδαφος.
Η απαγωγή του Νικολάς Μαδούρο από τις Ηνωμένες Πολιτείες δεν είναι ένα ακόμη επεισόδιο ωμής ιμπεριαλιστικής πολιτικής. Είναι ρήξη εποχής. Γιατί για πρώτη φορά μετά τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο, μια υπερδύναμη: απαγάγει εκλεγμένο πρόεδρο κυρίαρχου κράτους, δηλώνει ανοιχτά ότι θα διοικήσει τη χώρα του, ανακοινώνει ότι θα διαχειριστεί τους φυσικούς της πόρους και δεν μπαίνει καν στον κόπο να ζητήσει διεθνή νομιμοποίηση. Για να έχουμε ένα μέτρο σύγκρισης. Ακόμα και οι ναζί στις κατεχόμενες από αυτούς χώρες κατά τη διάρκεια του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου επιζητούσαν μια επίφαση τοπικής νομιμοποίησης μέσω δωσιλογικών κυβερνήσεων. Το «εμείς θα κυβερνήσουμε τη χώρα» είναι άλλη πίστα στη δυστοπία του παρόντος και ως φαίνεται του μέλλοντός μας... Ούτε ΟΗΕ. Ούτε διεθνές δικαστήριο. Ούτε καν προσχηματική συμμαχική συναίνεση.
Μόνο ισχύς. Αυτό δεν είναι απλώς παραβίαση του διεθνούς δικαίου. Είναι η επίσημη κατάργησή του ως πλαισίου παγκόσμιας ρύθμισης. Από εδώ και πέρα, το μήνυμα είναι καθαρό: η ισχύς δε χρειάζεται πια να “ντύνεται” με κανόνες.
Το αφήγημα των ναρκωτικών: η παλιά συνταγή του νέου κυνισμού
Για να νομιμοποιηθεί επικοινωνιακά η απαγωγή, επιστρατεύτηκε το πιο βολικό και δοκιμασμένο άλλοθι: τα ναρκωτικά. Ο Μαδούρο βαφτίστηκε “αρχηγός καρτέλ”. Η Βενεζουέλα χαρακτηρίστηκε “narco - state”. Η επιχείρηση παρουσιάστηκε ως “μάχη κατά του εγκλήματος”. Όμως αυτό το αφήγημα δεν αντέχει σε στοιχειώδη έλεγχο.
Η Βενεζουέλα: δεν είναι χώρα παραγωγής κοκαΐνης, δε συγκρίνεται με Κολομβία, Περού ή Βολιβία, δεν αποτελεί τον βασικό κόμβο παγκόσμιας διακίνησης. Αντιθέτως, λειτουργεί - όπως δεκάδες χώρες - ως διαμετακομιστικός χώρος, λόγω γεωγραφίας.
Αν αυτό αρκούσε για απαγωγή ηγεσίας, τότε: η μισή Κεντρική Αμερική θα είχε “απελευθερωθεί” διά της ισχύος, κυβερνήσεις συμμάχων των ΗΠΑ θα είχαν ανατραπεί πρώτες. Δεν ανατράπηκαν. Γιατί το πρόβλημα δεν είναι τα ναρκωτικά. Το πρόβλημα είναι η μη συμμόρφωση. Το “narco - state” είναι η σύγχρονη ετικέτα που αντικατέστησε: τον “κομμουνιστή” του Ψυχρού Πολέμου, τον “τρομοκράτη” της μετα-9/11 εποχής. Δεν είναι κατηγορία. Είναι εργαλείο.
Η κραυγαλέα υποκρισία των “εκλεκτών” narco-συμμάχων
Η απόλυτη γύμνια του αφηγήματος αποκαλύπτεται από μια απλή σύγκριση. Ο Χουάν Ορλάντο Ερνάντες, πρώην πρόεδρος της Ονδούρας: καταδικάστηκε σε 45 χρόνια φυλάκιση, στις ΗΠΑ, για άμεση συνεργασία με καρτέλ, για μετατροπή της χώρας του σε διαμετακομιστικό ναρκω-κράτος. Και όμως: υπήρξε στενός σύμμαχος των ΗΠΑ, λάμβανε στρατιωτική και οικονομική βοήθεια, απολάμβανε πλήρη πολιτική κάλυψη.
Το μήνυμα είναι απολύτως καθαρό: δεν τιμωρείται το έγκλημα - τιμωρείται η ανυπακοή. Πριν από 15 μέρες, ο Αμερικανός πρόεδρος έδωσε χάρη στον πρώην πρόεδρο της Ονδούρας, Χουάν Ορλάντο Ερνάντες, ο οποίος, όπως είδαμε, καταδικάστηκε από δικαστήριο στη Νέα Υόρκη σε 45 χρόνια φυλακή, για εισαγωγή κοκαΐνης και κατοχή πολυβόλων. Οι αμερικανικές διωκτικές Αρχές είχαν σχηματίσει ένα τόνο δικογραφία εναντίον του Ερνάντες.
Τον κατηγορούσαν ότι μετέτρεψε την Ονδούρα σε “ναρκω-κράτος” και ότι έλαβε εκατομμύρια δολάρια σε δωροδοκίες από διακινητές, ανάμεσά τους και 1 εκατομμύριο δολάρια από τον διαβόητο Μεξικανό βαρόνο κοκαΐνης Χοακίν “Ελ Τσάπο” Γκουσμάν. Ο δικαστής δήλωσε επίσημα ότι του έδωσε τόσο μεγάλη ποινή για να μη βγει ποτέ από τη φυλακή. Δεν έχει σημασία ότι για τον Μαδούρο δεν υπάρχει κανένα στοιχείο, ενώ για τον Ερνάντες περισσεύουν. Στην οργουελική εποχή που ζούμε, ο ναρκέμπορος είναι δημοκράτης, ο πρόεδρος της Βενεζουέλας είναι ναρκέμπορος. Όπως ακριβώς η “Η ελευθερία είναι σκλαβιά”, ένα από τα τρία συνθήματα της εξουσίας στο “1984”, το δυστοπικό μυθιστόρημα του Τζορτζ Όργουελ.
Το πετρέλαιο: ο λόγος που δε χρειάζεται πια να κρύβεται
Η Βενεζουέλα διαθέτει τα μεγαλύτερα αποδεδειγμένα αποθέματα - προσοχή αποθέματα, όχι παραγωγή πετρελαίου στον πλανήτη: 303 δισεκατομμύρια βαρέλια.
Πρώτη παγκοσμίως. Περισσότερα από Σαουδική Αραβία, Ιράν και Ιράκ.
Σε μια εποχή: ενεργειακής αβεβαιότητας, πολέμων και κυρώσεων, ρωγμών στο δολαριακό σύστημα, αυτό δεν είναι απλώς πλούτος.
Είναι γεωπολιτική πρόκληση. Το κρίσιμο στοιχείο δεν ήταν ποτέ ο Μαδούρο ως πρόσωπο. Ήταν ότι: το πετρέλαιο δεν ελεγχόταν από δυτικές εταιρείες, είχε εθνικοποιηθεί επί Τσάβες και κατευθυνόταν σε Κίνα, Ρωσία, Ινδία, με άμεση συνεργασία και με το Ιράν, και αποτελούσε ρήγμα στην ενεργειακή ηγεμονία των ΗΠΑ. Αυτή τη φορά, η Ουάσινγκτον δεν μπήκε καν στον κόπο να το συγκαλύψει. Η “ανασυγκρότηση” του ενεργειακού τομέα ανακοινώθηκε ως στόχος. Δηλαδή, ιδιωτικοποίηση υπό κατοχή.
Η κρίσιμη αλήθεια που αποσιωπάται: το κράτος προσώρας δεν κατέρρευσε
Εδώ βρίσκεται το πιο ενοχλητικό για το κυρίαρχο αφήγημα στοιχείο. Παρά τις θριαμβολογίες Τραμπ και Ρούμπιο, παρά τις διακηρύξεις περί “τέλους του καθεστώτος”, το σύστημα διακυβέρνησης της Βενεζουέλας ΔΕΝ κατέρρευσε προσώρας, άρα ή θα “ισοπεδωθεί” ή θα υποκύψει στην υποδούλωση ή η χώρα πρώτα θα βυθιστεί στο χάος ενός εμφυλίου ή αν ο λαός είναι κουρασμένος πλέον, από τις συνεχείς επί δύο δεκαετίες εσωτερικές σφοδρές συγκρούσεις (κάποιοι λησμονούν το περίφημο τηλεοπτικό πραξικόπημα με fake NEWS, που ανέτρεψε για μερικά 24ωρα τον Τσάβες και μετά η λαϊκή εξέγερση τον επανέφερε στην εξουσία) ή τα άκρως αμφισβητήσιμα εκλογικά αποτελέσματα επί Μαδούρο, παραδοθεί πλήρως στις ορέξεις του αλά φαρ ουέστ κυρίαρχου. Προσώρας και μέχρι να κάτσει πλήρως η μπίλια πάντως το κράτος: συνεχίζει να λειτουργεί, οι βασικοί μηχανισμοί παραμένουν ενεργοί, ο στρατός δε διαλύθηκε, η δημόσια διοίκηση δεν κατέρρευσε.
Ο υπουργός Εσωτερικών, ο ισχυρός άνδρας της εσωτερικής ασφάλειας και ο απόλυτος άνθρωπος πίσω από το “σύστημα” Μαδούρο,, παραμένει στη θέση του και ελέγχει κρίσιμους μηχανισμούς. Η αντιπρόεδρος της Βενεζουέλας: ορκίστηκε προσωρινή πρόεδρος, διακήρυξε θεσμική συνέχεια, και - το σημαντικότερο - δε στοιχίστηκε με τις ΗΠΑ, παρά τις προσδοκίες και τις δημόσιες δηλώσεις από Ουάσινγκτον, τόσο από τον Τραμπ, όσο κι από τον Ρούμπιο.
Αυτό το στοιχείο είναι κομβικό. Γιατί δείχνει ότι η απαγωγή δεν έφερε το επιθυμητό αποτέλεσμα της άμεσης αποδιάρθρωσης. Οπότε σε αυτό το κομμάτι έπεται συνέχεια με ανοιχτά όλα τα σενάρια. Η Βενεζουέλα προσώρας δεν εξελίχθηκε σε “Ιράκ 2003”, παρά τον διεθνή εξευτελισμό και διαπόμπευση του Μαδούρο, με μια επιχείρηση απαγωγής του που δεν κράτησε παρά μόνο 30 λεπτά και τη μεταφορά του στη Νέα Υόρκη σε λίγες ώρες, με ό,τι σημαίνει αυτό για την εσωτερική διάβρωση της προσωπικής του ασφάλειας και υπόστασης. Η προσωρινή πρόεδρος στη Βενεζουέλα, αν εξακολουθήσει για όσο αντέξει, κρατώντας αποστάσεις από την Ουάσινγκτον, στέλνει μήνυμα: η κυριαρχία δεν παραδίδεται αυτόματα, ακόμη κι αν αφαιρεθεί ο ηγέτης. Αυτό είναι επικίνδυνο για όσους άνοιξαν τον “ασκό του Αιόλου”. Γιατί, αν η απαγωγή δε φέρνει κατάρρευση, τότε φέρνει κάτι χειρότερο: παρατεταμένη κρίση χωρίς έξοδο, ακόμη και χάος με εμφύλιο.
Η Βενεζουέλα ως προειδοποίηση - όχι ως τελικός στόχος
Σε αυτό το σημείο, η Βενεζουέλα παύει να είναι “ειδική περίπτωση”. Γίνεται προηγούμενο. Ένα προηγούμενο όπου: το διεθνές δίκαιο δεν ενεργοποιείται, η Ευρώπη σιωπά και οι ισχυροί δοκιμάζουν αντοχές. Από εδώ και πέρα, το ερώτημα δεν είναι αν αυτό ήταν νόμιμο. Είναι πού αλλού μπορεί να εφαρμοστεί. Και εκεί ακριβώς ανοίγει το δεύτερο, σκοτεινότερο μισό της ιστορίας.
Ο καθρέφτης της Βενεζουέλας, ο “ασκός του Αιόλου” και ο κόσμος μετά την κατάργηση των κανόνων
Αν το πρώτο μέρος αυτής της ιστορίας αφορά την πράξη - την απαγωγή ενός προέδρου - το δεύτερο αφορά τι σημαίνει αυτή η πράξη για τον κόσμο που έρχεται. Γιατί η Βενεζουέλα δεν είναι ο τελικός στόχος. Είναι δοκιμή. Είναι πείραμα. Είναι προειδοποίηση. Η απαγωγή Μαδούρο δεν αφορά τη Λατινική Αμερική μόνο. Αφορά: την Ανατολική Μεσόγειο, την Ευρώπη, την Ασία και τελικά κάθε χώρα που πίστεψε ότι οι κανόνες, όσο στρεβλοί κι αν ήταν, εξακολουθούσαν να ισχύουν. Το πιο επικίνδυνο στοιχείο δεν είναι η πράξη. Είναι η σιωπή. Η Ευρώπη, κατά κανόνα λαλίστατη όταν πρόκειται για τη Ρωσία, περιορίστηκε σε μουρμουρητά “ανησυχίας”. Όταν το διεθνές δίκαιο γίνεται “αλά καρτ”.
Κούβα: το ιστορικό “φάντασμα” που δεν έφυγε ποτέ
Η Κούβα είναι το πρώτο “φάντασμα” που ανασύρεται από το παρελθόν. Εξήντα χρόνια αποκλεισμού, κυρώσεων, απομόνωσης, κι όμως δεν κατέρρευσε.
Η απαγωγή Μαδούρο επαναφέρει το κουβανικό προηγούμενο σε πιο ωμή μορφή: τότε στραγγαλισμός, τώρα απευθείας αρπαγή ή και εισβολή.
Το μήνυμα προς την Αβάνα είναι σαφές: η υπομονή τελείωσε, η ανοχή επίσης.
Αλλά υπάρχει και το αντίστροφο μήνυμα: η Κούβα είναι το ζωντανό παράδειγμα ότι η επιβίωση χωρίς υποταγή είναι δυνατή, έστω με κόστος. Γι’ αυτό και τρομάζει. Γι’ αυτό και δε “δικαιώθηκε” ποτέ. Η Βενεζουέλα, με το πετρέλαιο και τις συμμαχίες της, θεωρήθηκε πιο επικίνδυνη. Όχι ιδεολογικά, υλικά.
Λατινική Αμερική: από “πίσω αυλή” σε γεωπολιτικό ρήγμα
Για δεκαετίες, η Λατινική Αμερική αντιμετωπιζόταν ως δεδομένος χώρος επιρροής. Πραξικοπήματα, “χούντες της μπανάνας”, οικονομικές εξαρτήσεις.
Όμως κάτι άλλαξε: η Κίνα έγινε ο πρώτος εμπορικός εταίρος πολλών χωρών, η Ρωσία επέστρεψε στρατιωτικά και ενεργειακά, νέες περιφερειακές συμμαχίες αναδύθηκαν. Η απαγωγή Μαδούρο είναι προσπάθεια επαναφοράς του παλιού καθεστώτος φόβου. Αλλά γίνεται σε έναν κόσμο που δεν είναι πια μονοπολικός.
Και γι’ αυτό είναι πιο επικίνδυνος: όχι γιατί είναι ισχυρός, αλλά γιατί είναι αγχωμένος.
Κίνα- Ρωσία- Ιράν: ο άξονας που “διαβάζει” αλλιώς τη Βενεζουέλα
Για το Πεκίνο, η απαγωγή δεν είναι “εσωτερική υπόθεση”. Είναι: επίθεση στην αρχή της κυριαρχίας, απειλή για τις ενεργειακές ροές, προηγούμενο που αύριο μπορεί να στραφεί αλλού. Αλλά είναι και “γκάζι” για τα “ιστορικά δικαιώματα”, όπως τα αποκαλεί στην Ταϊβάν...
Η Ρωσία βλέπει καθαρά το μοτίβο: ό,τι δεν πέρασε στην Ουκρανία στρατιωτικά, δοκιμάζεται αλλού πολιτικά. Γιατί όχι λοιπόν γκάζι κι αυτή στην Ουκρανία. Το Ιράν διαβάζει την πράξη υπαρξιακά: αν μπορεί να απαγάγουν πρόεδρο χώρας με συμμάχους, τι εμποδίζει την ίδια λογική να εφαρμοστεί στην Τεχεράνη; Η Βενεζουέλα, έτσι, μετατρέπεται σε συλλογικό “καμπανάκι” κινδύνου.
Μέση Ανατολή: το διεθνές δίκαιο έχει ήδη πεθάνει εκεί
Για τη Μέση Ανατολή, δεν υπάρχει καμία έκπληξη. Το διεθνές δίκαιο έχει καταρρεύσει εδώ και χρόνια: Ιράκ, Συρία, Γάζα, Υεμένη και Λίβανος.
Η απαγωγή Μαδούρο απλώς εξάγει το μοντέλο σε άλλες περιοχές.
Το μήνυμα προς τις χώρες της περιοχής είναι απλό: δε χρειάζεται πια καν πρόσχημα πολέμου - αρκεί μια πολιτική απόφαση.
Κύπρος: το μικρό νησί που καταλαβαίνει πολύ καλά
Για την Κύπρο, η ιστορία είναι οδυνηρά οικεία. Ξένη επέμβαση. Διεθνές δίκαιο που “καταδικάζει” αλλά δεν εφαρμόζεται. Κατοχή που βαφτίζεται “ρεαλισμός”. Η Βενεζουέλα δείχνει τι συμβαίνει όταν: δεν είσαι χρήσιμος, δεν είσαι ευθυγραμμισμένος, αλλά έχεις κάτι που θέλουν. Το ερώτημα δεν είναι αν η Κύπρος κινδυνεύει άμεσα. Είναι αν ο κανόνας της ατιμωρησίας γίνεται καθολικός.
Ευρώπη-Γροιλανδία: η ήπειρος που προσποιείται ότι δεν καταλαβαίνει
Η ευρωπαϊκή σιωπή είναι ίσως το πιο αποκαλυπτικό στοιχείο. Καμία σοβαρή αντίδραση. Καμία θεσμική “κόκκινη γραμμή”. Την ίδια στιγμή: η Γροιλανδία επανέρχεται ως στρατηγικός στόχος, οι πρώτες ύλες γίνονται αντικείμενο ωμής διεκδίκησης, και η Ευρώπη περιορίζεται στον ρόλο του θεατή. Η Βενεζουέλα δείχνει ότι ούτε οι σύμμαχοι είναι ασφαλείς, αν τα συμφέροντα αλλάξουν. Η Ευρώπη περιορίστηκε σε “ανησυχία”. Όπως έκανε και όταν ο Τραμπ δήλωσε ότι θέλει τη Γροιλανδία.
Γιατί η Γροιλανδία είναι το επόμενο κομμάτι του “παζλ”: σπάνιες γαίες, νέοι θαλάσσιοι δρόμοι, στρατηγικός έλεγχος Αρκτικής. Όταν το διεθνές δίκαιο καταρρέει στη Βενεζουέλα, καταρρέει παντού.
Ουκρανία-Ταϊβάν: ο “ασκός του Αιόλου” άνοιξε
Αν μπορείς να απαγάγεις πρόεδρο χωρίς πόλεμο, αν μπορείς να αλλάζεις καθεστώτα χωρίς εισβολή, τότε όλα τα σενάρια επανεξετάζονται. Η Ουκρανία γίνεται ακόμη πιο επικίνδυνη: γιατί οι κανόνες έχουν καταργηθεί και μόνο η ισχύς μετρά. Η Ταϊβάν βλέπει το μήνυμα καθαρά: ό,τι δεν προστατεύεται έμπρακτα, θεωρείται διαθέσιμο.
Το τέλος της ψευδαίσθησης
Η απαγωγή Μαδούρο δεν είναι εξαίρεση. Είναι δήλωση εποχής. Δε ζούμε πια σε κόσμο κανόνων. Ζούμε σε κόσμο ανοιχτής ισχύος. Η απαγωγή Μαδούρο δεν είναι το τέλος της διεθνούς τάξης. Είναι η κηδεία της.
Ο κόσμος μπαίνει σε εποχή όπου: οι ισχυροί δε δικαιολογούνται, οι αδύναμοι δεν προστατεύονται και το δίκαιο γίνεται απλώς ρητορικό εργαλείο. Αυτός ο κόσμος δεν είναι μακριά. Είναι ήδη εδώ. Και το ερώτημα δεν είναι τι θα γίνει στη Βενεζουέλα. Είναι ποιος θα είναι ο επόμενος. Η Βενεζουέλα δεν ήταν ο στόχος.
Ήταν το τεστ. Τεστ για το: πόσο αντέχει το διεθνές δίκαιο, πόσο σιωπά η Ευρώπη, πόσο γρήγορα συνηθίζουμε την αυθαιρεσία. Και όταν το τεστ περάσει, η αυθαιρεσία γίνεται κανόνας. Το ερώτημα δεν είναι αν θα υπάρξει επόμενος. Το ερώτημα είναι ποιος και πότε...
Αιγαίο - Τουρκία: O καθρέφτης που δε θέλουμε να δούμε
Εδώ η Βενεζουέλα παύει να είναι μακριά. Αν η απαγωγή εκλεγμένου προέδρου: γίνεται ανεκτή, δεν προκαλεί διεθνή αντίδραση, δεν επιφέρει κόστος, τότε γιατί να θεωρείται αδιανόητο: ένα “θερμό επεισόδιο” ως τετελεσμένο, μια “ειδική διοίκηση”, μια “προσωρινή διευθέτηση” στο Αιγαίο; Η Τουρκία παρακολουθεί. Και καταγράφει.
Όχι τι λέγεται, αλλά τι δε γίνεται. Και η Ελλάδα; Το ελληνικό υπουργείο Εξωτερικών “παρακολουθεί”. Το ίδιο έκανε και όταν τουρκική φρεγάτα παρενόχλησε πλοίο πόντισης καλωδίων ανάμεσα σε Αμοργό και Αστυπάλαια. Με το δικαίωμα του ισχυρότερου.
Αλλά η κορύφωση ήρθε από τον ίδιο τον πρωθυπουργό. «Δεν είναι η στιγμή να σχολιάσουμε τη νομιμότητα των πρόσφατων ενεργειών». Αυτή η φράση δεν είναι απλώς θλιβερή. Είναι αυτοκαταστροφική. Γιατί, αν η νομιμότητα δεν έχει σημασία στη Βενεζουέλα, γιατί να έχει στο Αιγαίο; Αν η απαγωγή εκλεγμένου προέδρου δε μας αφορά, ποιος θα μας πάρει στα σοβαρά όταν επικαλούμαστε το διεθνές δίκαιο απέναντι στον τουρκικό αναθεωρητισμό; Το διεθνές δίκαιο είναι το καταφύγιο των αδύναμων.
Και η Ελλάδα - όσο κι αν κάποιοι αυταπατώνται - δεν είναι υπερδύναμη. Το επικίνδυνο προηγούμενο είναι και για την Κύπρο, το Αιγαίο και την Ανατολική Μεσόγειο. Αν σήμερα νομιμοποιείται η απαγωγή του Μαδούρο, αύριο γιατί όχι: η “εξουδετέρωση” μιας μη αρεστής ηγεσίας ή “προληπτική επέμβαση” σε κράτη που “δε συμμορφώνονται”; Ή μια “ειδική επιχείρηση” σε περιοχές στρατηγικού ενδιαφέροντος;
Η Κύπρος ζει ήδη μισό αιώνα με τις συνέπειες μιας τέτοιας λογικής. Το Αιγαίο δοκιμάζεται καθημερινά. Όταν καταρρέει ο κανόνας, επιβιώνει μόνο η ισχύς. Και σε αυτό το πεδίο, οι μικροί πληρώνουν πρώτοι. Όταν ο Έλληνας πρωθυπουργός δηλώνει ότι «δεν είναι η στιγμή να σχολιάσουμε τη νομιμότητα», υπονομεύει το μοναδικό μας όπλο: το διεθνές δίκαιο. Γιατί αν η απαγωγή ενός προέδρου είναι ανεκτή, η κατοχή πόρων είναι “ρεαλισμός”, τότε γιατί να μην ισχύσει το ίδιο: στο Αιγαίο; στην Κύπρο; στην Ανατολική Μεσόγειο; Η σιωπή δεν είναι ουδετερότητα. Είναι προετοιμασία ήττας.
