Από τη Βρετανία της “δημόσιας διαβούλευσης” στο ελληνικό ψηφιακό κράτος της σιωπηλής επιτήρησης... Ας τελειώνουμε με τις αυταπάτες. Ο “Μεγάλος Αδελφός” δεν είναι κάτι που έρχεται. Δεν είναι ένα μελλοντικό σενάριο. Είναι εδώ, λειτουργεί και - το κυριότερο νομιμοποιείται.
Στη Μεγάλη Βρετανία, μια χώρα που για δεκαετίες παρουσιαζόταν ως λίκνο φιλελεύθερων θεσμών, έχει ξεσπάσει κοινωνικός και πολιτικός σεισμός. Αφορμή, η απόφαση της κυβέρνησης Στάρμερ να επεκτείνει σε εθνική κλίμακα τη χρήση καμερών με συστήματα αναγνώρισης προσώπου και τεχνητής νοημοσύνης από όλες τις αστυνομικές δυνάμεις.
Όχι κρυφά. Όχι πιλοτικά. Ανοιχτά. Με σχέδιο. Και με τη σφραγίδα του κράτους.
Η Βρετανία στο σταυροδρόμι της επιτήρησης
Το βρετανικό υπουργείο Εσωτερικών έχει ήδη θέσει σε δημόσια διαβούλευση το πλαίσιο που θα επιτρέπει στην αστυνομία να χρησιμοποιεί σε μόνιμη βάση συστήματα Facial Recognition Systems (FRS). Κάμερες εγκατεστημένες σε δρόμους, πλατείες, σταθμούς και εκδηλώσεις θα “σκανάρουν” πρόσωπα σε πραγματικό χρόνο και θα τα συγκρίνουν με βάσεις δεδομένων εκατομμυρίων φωτογραφιών. Δεν μιλάμε απλώς για αναγνώριση. Μιλάμε για ερμηνεία συμπεριφοράς. Σύμφωνα με τα ίδια τα έγγραφα και τις δηλώσεις αξιωματούχων, τα συστήματα αυτά είναι σε θέση να αναλύουν: κινήσεις σώματος, εκφράσεις προσώπου, τόνο φωνής ακόμη και τον τρόπο που κάποιος περπατά.
Όλα αυτά για να εντοπίζεται όχι μόνο ο καταζητούμενος, αλλά και ο “πιθανός κίνδυνος”.
Και εδώ ακριβώς αρχίζει η επικίνδυνη διολίσθηση: από την πράξη στην πρόθεση, από το έγκλημα στην υποψία.
Οι αντιδράσεις και το καμπανάκι των οργανώσεων
Οργανώσεις όπως η Big Brother Watch μιλούν ανοιχτά για μετατροπή της Βρετανίας σε κράτος μαζικής παρακολούθησης. Σύμφωνα με τα στοιχεία τους, δεκάδες εκατομμύρια πολίτες έχουν ήδη “σκαναριστεί” από κάμερες που λειτουργούν χωρίς σαφές νομικό πλαίσιο, συχνά ακόμη και από ιδιωτικές εταιρείες.
Η Βρετανία, σε αντίθεση με άλλες ευρωπαϊκές χώρες, δεν έχει ενιαίο, αυστηρό πλαίσιο για τη χρήση βιομετρικών δεδομένων. Το αποτέλεσμα; Ένα καθεστώς τεχνολογικής ασυδοσίας, όπου η γραμμή ανάμεσα στη δημόσια ασφάλεια και τη μαζική επιτήρηση έχει σχεδόν εξαφανιστεί.
Μεταξύ 2018 και 2024, οι βρετανικές αστυνομικές δυνάμεις πραγματοποίησαν πάνω από 500.000 αναζητήσεις αναγνώρισης προσώπου σε βάσεις δεδομένων 19 εκατομμυρίων φωτογραφιών. Μισό εκατομμύριο «ελέγχους». Χιλιάδες πιθανές λανθασμένες ταυτοποιήσεις...
Όταν ο αλγόριθμος “κάνει λάθος” – και το λάθος έχει χρώμα
Τα στοιχεία που έχουν δει το φως της δημοσιότητας είναι αποκαλυπτικά. Πάνω από 3.000 πολίτες στη Βρετανία έχουν ταυτοποιηθεί λανθασμένα από συστήματα αναγνώρισης προσώπου. Και δεν πρόκειται για στατιστικό ατύχημα. Έρευνες απέδειξαν ότι τα συστήματα αυτά: στοχοποιούν δυσανάλογα γυναίκες, κάνουν περισσότερα λάθη σε νέους ανθρώπους, αποτυγχάνουν συστηματικά σε μαύρους και Ασιάτες πολίτες.
Το ίδιο το National Physical Laboratory, κορυφαίο κρατικό εργαστήριο, κατέληξε ότι ο αλγόριθμος εμφανίζει σαφείς φυλετικές και ηλικιακές προκαταλήψεις.
Το υπουργείο Εσωτερικών αναγκάστηκε να το παραδεχθεί. Κι όμως, το σύστημα συνέχισε να λειτουργεί.
Μισό εκατομμύριο αναζητήσεις – ποιος τις ελέγχει;
Μεταξύ 2018 και 2024, οι βρετανικές αστυνομικές δυνάμεις πραγματοποίησαν πάνω από 500.000 αναζητήσεις αναγνώρισης προσώπου σε βάσεις δεδομένων 19 εκατομμυρίων φωτογραφιών.
Μισό εκατομμύριο “ελέγχους”. Χιλιάδες πιθανές λανθασμένες ταυτοποιήσεις. Και αμέτρητοι πολίτες που δεν έμαθαν ποτέ ότι μπήκαν στο σύστημα.
Και η Ελλάδα; Το “ψηφιακό” κράτος χωρίς φρένα
Κι ενώ στη Βρετανία τουλάχιστον γίνεται δημόσια συζήτηση, στην Ελλάδα όλα προχωρούν σιωπηλά. Κάμερες ΑΙ στο μετρό. Κάμερες σε λεωφορεία. Κάμερες στους δρόμους.
Στο όνομα του “εκσυγχρονισμού” και του “ψηφιακού κράτους”. Ένα κράτος που μέσω της ΑΑΔΕ γνωρίζει κάθε σου συναλλαγή σε πραγματικό χρόνο. Που μέσω διασταυρώσεων ξέρει πού κινείσαι οικονομικά. Που μέσω της ΕΛ.ΑΣ. αποκτά σταδιακά εργαλεία μαζικής επιτήρησης. Και όλα αυτά χωρίς ξεκάθαρη απάντηση στο βασικό ερώτημα: ποιος ελέγχει τον ελεγκτή;
Από τους φακέλους στο cloud
Η Ελλάδα έχει πικρή ιστορική μνήμη φακελώματος. Τότε ήταν χαρτί. Σήμερα είναι αλγόριθμος.
Τότε ήταν πολιτικό. Σήμερα είναι “τεχνικό”. Και αυτό το κάνει ακόμη πιο επικίνδυνο.
Γιατί ο αλγόριθμος δεν έχει πρόσωπο. Δεν απολογείται. Δεν λογοδοτεί. Απλώς αποφασίζει.
Το πραγματικό διακύβευμα
Στη Βρετανία συζητούν —έστω καθυστερημένα— τη δημιουργία ρυθμιστικής αρχής για τα βιομετρικά δεδομένα. Ακόμη κι έτσι, ένας νέος νόμος θα χρειαστεί χρόνια. Μέχρι τότε, οι κάμερες θα βλέπουν. Θα κρίνουν. Θα καταγράφουν. Και το ερώτημα δεν είναι αν η τεχνολογία είναι χρήσιμη. Το ερώτημα είναι αν δεχόμαστε να ζούμε σε κοινωνίες όπου: πρώτα παρακολουθείσαι, μετά αξιολογείσαι και στο τέλος πρέπει να αποδείξεις ότι δεν είσαι ένοχος.
Γιατί όταν η επιτήρηση γίνεται κανονικότητα, η ελευθερία γίνεται εξαίρεση.
Και αυτό, όσο “έξυπνο” κι αν το βαφτίσουν, δεν είναι πρόοδος. Είναι οπισθοδρόμηση με ψηφιακή υπογραφή. Εκεί που άλλοτε η πολιτική εξουσία μιλούσε για ελευθερίες, δικαιώματα και κράτος δικαίου, σήμερα μιλά για αλγόριθμους, “έξυπνες” κάμερες και προληπτική ασφάλεια. Και εκεί που άλλοτε ο εφιάλτης του Όργουελ παρουσιαζόταν ως δυστοπική λογοτεχνία, πλέον δοκιμάζεται πιλοτικά — και εφαρμόζεται κανονικά.
Κάμερες που δεν βλέπουν, απλώς αξιολογούν
Το βρετανικό υπουργείο Εσωτερικών, όπως προείπαμε, έχει θέσει σε δημόσια διαβούλευση σχέδιο για την καθολική χρήση τεχνολογιών αναγνώρισης προσώπου από όλες τις αστυνομικές δυνάμεις. Σύμφωνα με ρεπορτάζ και επίσημα έγγραφα, η αστυνομία θα μπορεί να χρησιμοποιεί κάμερες σε δημόσιους χώρους οι οποίες δεν θα καταγράφουν απλώς εικόνες, αλλά θα “διαβάζουν” πρόσωπα, κινήσεις και συναισθήματα. Στόχος, όπως διαφημίζεται, δεν είναι μόνο η ταυτοποίηση υπόπτων.
Είναι και η “πρόληψη”: από εγκληματικές ενέργειες μέχρι αυτοκτονίες, ακόμη και ο εντοπισμός αγνοουμένων. Η τεχνολογία υπόσχεται να ξεχωρίζει τον “επικίνδυνο” από το βλέμμα, τη φωνή, τον τρόπο που περπατά. Το ερώτημα όμως παραμένει αμείλικτο: ποιος ορίζει τι είναι “ύποπτο”; Ένας αστυνομικός ή ένας αλγόριθμος;
Από το Παρίσι στο Λονδίνο: Tο πρόσχημα της ασφάλειας
Οι κάμερες με τεχνητή νοημοσύνη δεν είναι νέο φαινόμενο. Χρησιμοποιήθηκαν, σε διαφορετική εκδοχή, και στους Ολυμπιακούς Αγώνες στο Παρίσι, με επίσημη δικαιολογία την αποτροπή τρομοκρατικών επιθέσεων. Τότε, οργανώσεις όπως η Διεθνής Αμνηστία προειδοποίησαν ότι η τεχνολογία αυτή ανοίγει τον δρόμο για γενικευμένο φακέλωμα πολιτών. Οι γαλλικές αρχές διαβεβαίωναν ότι δεν θα γίνεται αναγνώριση προσώπων, αλλά μόνο “ανάλυση συμπεριφοράς”. Ότι δηλαδή το σύστημα θα εντοπίζει “περίεργες κινήσεις”.
Λίγοι πείστηκαν. Γιατί η γραμμή ανάμεσα στην “ανάλυση συμπεριφοράς” και την ατομική στοχοποίηση είναι εξαιρετικά λεπτή - και συχνά ανύπαρκτη.
Η επιτήρηση ως “κανονικότητα”
Μεταξύ 2018 και 2024, οι βρετανικές αστυνομικές δυνάμεις πραγματοποίησαν περισσότερες από 500.000 αναζητήσεις αναγνώρισης προσώπου. Χιλιάδες πολίτες ενδέχεται να ταυτοποιήθηκαν εσφαλμένα. Χιλιάδες ζωές μπήκαν σε λίστες, χωρίς ποτέ να το γνωρίζουν.
Σήμερα, οκτώ αστυνομικές δυνάμεις σε Αγγλία και Ουαλία χρησιμοποιούν ενεργά την τεχνολογία, τόσο για τον εντοπισμό καταζητούμενων όσο και για την παρακολούθηση μαζικών εκδηλώσεων. Οι αρχές μιλούν για “αναγκαίο εργαλείο”. Οι οργανώσεις για τα ανθρώπινα δικαιώματα μιλούν για επικίνδυνη ολίσθηση. Και το ερώτημα δεν είναι αν ο “Μεγάλος Αδελφός” θα έρθει. Το ερώτημα είναι πόσο έχουμε ήδη συνηθίσει να ζούμε μαζί του — και αν θα τολμήσουμε ποτέ να τον κοιτάξουμε κατάματα.
