Η εικόνα της αγοράς στην Κρήτη το τελευταίο διάστημα αποτυπώνει με ακρίβεια τη βαθιά αντίφαση που βιώνει ο σύγχρονος Κρητικός από τη μία, μια εμφανώς μειωμένη καταναλωτική διάθεση, απόρροια της ακρίβειας, της ανασφάλειας και της συρρίκνωσης του διαθέσιμου εισοδήματος από την άλλη, μια επίμονη σχεδόν πεισματική προσπάθεια των οικογενειών να μη στερηθούν τίποτα τα παιδιά τους.
Στις τοπικές αγορές, από τα αστικά κέντρα μέχρι τα κεφαλοχώρια και τις κωμοπόλεις, η κίνηση παραμένει υποτονική. Οι επαγγελματίες μιλούν για αγορές ανάγκης και όχι επιλογής. Ο καταναλωτής πλέον δεν περιηγείται, δε συγκρίνει, δεν ενδίδει εύκολα στον πειρασμό.
Αγοράζει στοχευμένα, μετρημένα, συχνά με μια λίστα αυστηρά περιορισμένη. Η κατανάλωση δεν είναι πια πράξη ευχαρίστησης, αλλά πράξη επιβίωσης. Η ακρίβεια στα βασικά αγαθά, από τα τρόφιμα και την ενέργεια μέχρι τα καύσιμα και τα ενοίκια, έχει διαβρώσει το οικογενειακό εισόδημα. Μισθοί που παραμένουν στάσιμοι, συντάξεις που δεν επαρκούν, μικρομεσαίες επιχειρήσεις που παλεύουν με αυξημένα λειτουργικά κόστη, συνθέτουν ένα σκηνικό οικονομικής πίεσης χωρίς ανάσα.
Στην Κρήτη, όπου το κόστος ζωής έχει αυξηθεί αισθητά λόγω τουρισμού και στεγαστικής κρίσης, η κατάσταση γίνεται ακόμη πιο ασφυκτική και όμως μέσα σε αυτό το περιβάλλον, ο μέσος Κρητικός γονιός δείχνει να κρατά μια αδιαπραγμάτευτη γραμμή: τα παιδιά δεν πρέπει να καταλάβουν την κρίση. Πρόκειται για μια στάση βαθιά ριζωμένη στην κοινωνική και πολιτισμική ταυτότητα του νησιού. Η οικογένεια παραμένει πυρήνας και προτεραιότητα. Ακόμη κι αν κοπεί ο καφές, το ρούχο του γονιού, η έξοδος ή η μικρή προσωπική πολυτέλεια, το χαρτζιλίκι, το σχολικό είδος, το παιχνίδι ή το φροντιστήριο του παιδιού θα βρεθεί.
Αυτή η προσπάθεια, όμως, έχει κόστος. Ένα κόστος σιωπηλό, που δεν καταγράφεται σε στατιστικές, αλλά αποτυπώνεται στην καθημερινότητα. Οι γονείς φορτώνονται χρέη, καθυστερούν λογαριασμούς, αδειάζουν αποταμιεύσεις που “χτίστηκαν” με κόπο ετών. Πολλοί ζουν με τη μόνιμη αγωνία του επόμενου μήνα, της επόμενης έκτακτης ανάγκης. Η ψυχολογική πίεση είναι εξίσου βαριά με την οικονομική.
Σε αυτό το περιβάλλον, η έννοια της κανονικότητας έχει επαναπροσδιοριστεί. Δε σημαίνει πλέον άνεση ή προοπτική, αλλά ισορροπία στο όριο. Η καθημερινότητα οργανώνεται γύρω από προτεραιότητες αυστηρά ιεραρχημένες: πρώτα το σπίτι, μετά το φαγητό, έπειτα τα παιδιά και, αν περισσέψει κάτι, ο ενήλικας.
Ο μέσος Κρητικός έχει μάθει να ζει με λιγότερα για τον εαυτό του, χωρίς όμως να θεωρεί αποδεκτό να λείψει κάτι από το παιδί του. Αυτή η στάση δεν είναι απλώς επιλογή, είναι αξιακός κώδικας. Οι έμποροι μιλούν για μια αγορά “παγωμένη” όχι επειδή δεν υπάρχουν ανάγκες, αλλά επειδή δεν υπάρχει άνεση. Οι εκπτώσεις δε λειτουργούν όπως παλιά, οι προσφορές δεν αρκούν για να ξεκλειδώσουν την κατανάλωση, ενώ ακόμη και οι γιορτινές περίοδοι χάνουν σταδιακά τον χαρακτήρα τους.
Τα Χριστούγεννα, το Πάσχα, οι σχολικές περίοδοι δε συνοδεύονται πια από την ίδια ζωντάνια. Το χαμόγελο υπάρχει, αλλά είναι συχνά συγκρατημένο. Ιδιαίτερα ανησυχητική είναι η κατάσταση για τις μικρές οικογενειακές επιχειρήσεις, που αποτελούν τη “ραχοκοκκαλιά” της κρητικής οικονομίας. Καταστήματα που λειτουργούν δεκαετίες ολόκληρες, βλέπουν τον τζίρο να μειώνεται σταθερά χωρίς να μπορούν να μετακυλήσουν το αυξημένο κόστος στον καταναλωτή. Ο επαγγελματίας γνωρίζει πως, αν πιέσει περισσότερο, θα χάσει τον πελάτη. Έτσι απορροφά ζημιές, μειώνει προσωπικό, περιορίζει τα πάντα. Πρόκειται για μια αργή φθορά που δεν κάνει θόρυβο, αλλά αφήνει βαθύ αποτύπωμα.
Την ίδια ώρα, οι οικογένειες προσπαθούν να διατηρήσουν μια επίφαση κανονικότητας για τα παιδιά. Γενέθλια, σχολικές εκδηλώσεις, κοινωνικές δραστηριότητες δεν ακυρώνονται εύκολα. Ο γονιός προτιμά να στερηθεί ο ίδιος παρά να νιώσει το παιδί εκτός και εδώ ακριβώς γεννιέται ένα ακόμη παράδοξο: τα παιδιά μεγαλώνουν σε έναν κόσμο που δείχνει φαινομενικά κανονικός, ενώ από κάτω του κρύβεται μια κοινωνία εξουθενωμένη. Η μακροπρόθεσμη επίπτωση αυτής της πραγματικότητας δεν αφορά μόνο την αγορά, αλλά και τη συνοχή της κοινωνίας.
Όταν η κατανάλωση συρρικνώνεται, περιορίζονται οι ευκαιρίες, μειώνονται οι θέσεις εργασίας, εντείνεται η ανασφάλεια και όταν η ανασφάλεια γίνεται μόνιμος συνοδοιπόρος, τότε η αισιοδοξία υποχωρεί. Αυτό που σήμερα αντιμετωπίζεται ως προσωρινή δυσκολία κινδυνεύει να παγιωθεί ως νέος τρόπος ζωής.
Η Κρήτη έχει αποδείξει διαχρονικά ότι διαθέτει αντοχές. Έχει περάσει κρίσεις, μετασχηματισμούς, ανατροπές. Όμως καμία κοινωνία δεν μπορεί να στηρίζεται μόνο στο φιλότιμο και στην αυτοθυσία.
Η αγορά χρειάζεται στήριξη ουσίας, οι οικογένειες χρειάζονται ανάσες, οι γονείς χρειάζονται προοπτική. Διαφορετικά, η σημερινή προσπάθεια να μη λείψει τίποτα από τα παιδιά κινδυνεύει να μετατραπεί αύριο σε ένα βαρύ φορτίο, που θα κληθούν τα ίδια τα παιδιά να σηκώσουν.
Γιατί μια κοινωνία που ζει διαρκώς στο όριο, όσο κι αν αντέχει, κάποια στιγμή ζητά περισσότερα από την αντοχή της. Ζητά δικαιοσύνη, στήριξη και ένα αύριο που να μη στηρίζεται μόνο στη σιωπηλή θυσία των πολλών.
