Οι κινητοποιήσεις των αγροτών «προξενούν προβλήματα σε άλλες κοινωνικές ομάδες», μας είπε ο κ. Μητσοτάκης. Αυτή η επιχειρηματολογία υπήρχε ήδη από τα μνημόνια.
Ο “κοινωνικός αυτοματισμός” αποτελούσε και συνεχίζει να αποτελεί στοχοποίηση κοινωνικών ομάδων και πιο συγκεκριμένα, δημιουργία αντιπαλότητας με άλλες κοινωνικές ομάδες μέσω στερεοτύπων, καλλιέργεια θυμού και διχασμού, ώστε να αποδοθεί σε μια κοινωνική ομάδα “υπευθυνότητα” για τα προβλήματα μιας άλλης, και τέλος να αποδυναμώσει τη συλλογικής δράση, καθώς οι ομάδες στρέφονται μεταξύ τους αντί να στραφούν προς τα πάνω, δηλαδή σε αυτούς που λαμβάνουν τις αποφάσεις.
Ο όρος “κοινωνικός αυτοματισμός” εμφανίζεται σε ελληνικά ΜΜΕ τουλάχιστον από το 1997. Αρχικά στην εφημερίδα “Ριζοσπάστης” της 9ης Φεβρουαρίου του 1997, όπου εκεί ο όρος χρησιμοποιήθηκε με τη σημερινή του σημασία.
Βέβαια, ακουμπά στη στρατηγική του “διαίρει και βασίλευε” μεταξύ των κοινωνικών ομάδων. Όμως, ως έννοια είναι παλαιότερη και έχει ιστορικές αναλογίες με πολιτικές πρακτικές που υπήρχαν πολύ πριν. Αυτές οι συγκεκριμένες πολιτικές πρακτικές υπήρχαν, ακόμη και όταν δεν υπήρχε ο όρος “κοινωνικός αυτοματισμός”. Στη νεότερη πολιτική θεωρία, η φράση “Διαίρει και βασίλευε” αποδίδεται στον Nικολό Μακιαβέλι και πιο συγκεκριμένα στο έργο του “Ο Ηγεμόνας”, αλλά και στο πόνημά του “Περί της Τέχνης του Πολέμου”, ως περιγραφή τακτικής η οποία και προτεινόταν ρητά ως “φόρμουλα εξουσίας”. Έτσι, το “Διαίρει και βασίλευε” υιοθετήθηκε στη Δύση και κατ’ επέκταση στην παγκόσμια σκέψη. Η φράση χρησιμοποιήθηκε ευρύτατα ως συνώνυμη της πολιτικής χειραγώγησης μέσω της κοινωνικής διχόνοιας των κοινωνικών/ ταξικών/ εθνοτικών συγκρούσεων.
Στην Ελλάδα, κατά τη διάρκεια των μνημονιακών ετών, ο “κοινωνικός αυτοματισμός” έκανε υπερωρίες και χρέωνε κοινωνικές ομάδες. Επιπλέον, ο συγκεκριμένος όρος δεν μπορούσε να διαλύσει την ενότητά του γιατί δε διέθετε κάποια αντίφαση και αυτό γιατί είχε μια ευθύβολη στοχοποίση. Διέθετε μια δυναμική η οποία λειτουργούσε ως εισαγγελική κατηγορία. Ήταν και είναι η απόλυτη χαρά των εξουσιομανών, η “ποιμαντική” της πολιτικής εξουσίας των σύγχρονων “ηγεμόνων”, οι οποίοι μέσα από τον διαχωρισμό των κοινωνικών ομάδων μπορούσαν να ενισχύουν τη δύναμή τους. Η συγκεκριμένη πολιτική τακτική κατ’ ουσία λειτουργεί στις κοινωνικές ομάδες ως εκείνο το virtus dormitiva του Μολιέρου. Αλλά και ως ψυχολογικός μηχανισμός φαντασιακής αναπλήρωσης και αντίδρασης, καθώς και ως στρατηγική ενός κοινωνικού πολέμου που οργανώνει ένα συνειδησιακό μίσος των πολιτών για άλλες συγκεκριμένες κοινωνικές τάξεις.
Συμβαίνει ό,τι ακριβώς μας έχει πει ο Ρενέ Ζιράρντ αναφορικά με τη θεωρία του περί της «μιμητικής επιθυμίας» (mimetic desire), η οποία αποκαθίσταται μόνο με τη θυσία. Εκεί δηλαδή που ξεκινά η μιμητική κρίση είναι όταν συντελείται μια προσπάθεια να συσπειρώσει τις κοινωνικές ομάδες απέναντι στα “μαύρα πρόβατα” (δηλαδή σε κοινωνικά στρώματα που διαφοροποιούνται) της κοινωνίας και που φέρονται ότι πλήττουν άλλες κοινωνικές ομάδες ή επαγγελματικές κατηγορίες πολιτών ή εθνικούς σκοπούς. Για τον Ρενέ Ζιράρντ εκεί ακριβώς αναπτύσσεται ένας μηχανισμός «θυσιαστικού εξιλασμού».
Εδώ χωρίς να φτάνουμε με τον «κοινωνικό αυτοματισμό» στον «θυσιαστικό εξιλασμό» που αναλύει ο Ρενέ Ζιράρντ και στην ακραία ενοποιημένη κοινωνική βία καταλήγουμε στην γκετοποίηση ή στην περιθωριοποίηση κοινωνικών ομάδων. Οι αγρότες λοιπόν, οι οποίοι με τις επιλεγόμενες μορφές πάλης τους δημιουργούν προβλήματα (κατά την κυβέρνηση) και πλήττουν άλλες κοινωνικές ομάδες πολιτών και μάλιστα μέσα σε εορταστικό κλίμα, υπονομεύουν έτσι την κοινωνική τάξη. Σύμφωνα λοιπόν με αυτήν την αντίληψη, οι αγρότες θα πρέπει να σταματήσουν το συντομότερο τις μορφές πολιτικής πάλης τους που διαμορφώνουν και συντονίζουν, γιατί αποτελούν μια γενικευμένη απειλή για άλλες κοινωνικές κατηγορίες πολιτών.
Σήμερα, αν και έχει πάψει να λειτουργεί ευθέως ο μηχανισμός του εξιλαστηρίου θύματος, ωστόσο αυτός ο μηχανισμός στρέφεται σε μια προοπτική αποδυνάμωσης των μορφών πολιτικής πάλης και διεκδίκησης. Ουσιαστικά ο «κοινωνικός αυτοματισμός» πλήττει ευθέως τις μορφές αγωνιστικής αυτοσυνείδησης των κοινωνικών και πολιτικών αγώνων και αποδίδει στις διεκδικήσεις των πολιτών έναν ύποπτο συντεχνιακό χαρακτήρα δράσης.
* Ο Απόστολος Αποστόλου είναι καθηγητής Πολιτικής και Κοινωνικής Φιλοσοφίας.
