Η δημόσια συζήτηση γύρω από την περίφημη ενεργειακή μετάβαση θυμίζει όλο και περισσότερο τις διαφημίσεις θαυματουργών αλοιφών: υπόσχονται ότι «σε 3 χρόνια ξεμπερδεύουμε με τα ορυκτά καύσιμα», αλλά η πραγματικότητα δείχνει ότι ούτε η παγκόσμια οικονομία ούτε η γεωπολιτική επιτρέπουν τέτοιες ντεκαφεϊνέ φαντασιώσεις. Και το φετινό World Energy Outlook της Διεθνούς Υπηρεσίας Ενέργειας (IEA) το επιβεβαιώνει με τρόπο στεγνό, σχεδόν κυνικό: ο κόσμος όχι μόνο δεν απεξαρτάται από το πετρέλαιο και το φυσικό αέριο, αλλά η “όρεξη” μεγαλώνει μέχρι και το 2050 και μετά βλέπουμε για πόσες δεκαετίες ακόμη...
Αν κάποιος περίμενε θριαμβευτικές ανακοινώσεις για παγκόσμια απεξάρτηση από τα ορυκτά καύσιμα, διαψεύστηκε μεγαλοπρεπώς. Αντί αυτού, η IEA επανέφερε - για πρώτη φορά από το 2019 - το “Current Policies Scenario”, δηλαδή το σενάριο βασισμένο όχι σε φιλοδοξίες, όχι σε πράσινα οράματα, αλλά στις πολιτικές που πραγματικά εφαρμόζουν κυβερνήσεις σήμερα. Τι λέει αυτό το σενάριο; Ότι οι καμπύλες ζήτησης για πετρέλαιο και φυσικό αέριο ανεβαίνουν σταθερά. Ότι το LNG επεκτείνεται 50% την επόμενη πενταετία. Ότι τα data centers και η Τεχνητή Νοημοσύνη “καταπίνουν” ενέργεια και - κρατηθείτε - νερό πολύ περισσότερο απ’ όσο θέλουν να παραδεχτούν όσοι μας κουνάνε το δάχτυλο περί “νερού που τελειώνει”. Και βέβαια, το σημαντικότερο: η ενεργειακή μετάβαση έχει μπει σε φάση επιβράδυνσης. Όχι επειδή “οι κακοί δε θέλουν πράσινο μέλλον”, αλλά γιατί η πραγματικότητα είναι πεισματάρικη: χρειάζονται σταθερές πηγές ενέργειας για να λειτουργήσει μια οικονομία που γίνεται όλο και πιο ηλεκτροβόρα.
Η ανεπιθύμητη αλήθεια: Πετρέλαιο και φυσικό αέριο ως το 2050 και βλέπουμε
Σύμφωνα με το World Energy Outlook:
Η ζήτηση πετρελαίου ανεβαίνει από ~100 εκατ. βαρέλια/ημέρα σήμερα στα 113 εκατ. το 2050.
Η παγκόσμια ζήτηση ενέργειας συνολικά αυξάνεται 15% έως το 2035. Οι επενδύσεις σε LNG για το 2025-2030 φτάνουν νέα ιστορικά υψηλά.
Η αγορά LNG εκτοξεύεται σε 1 τρισ. κ.μ. το 2050.
Με λίγα λόγια, ο βασιλιάς - τα ορυκτά καύσιμα - παραμένει στον θρόνο και κανείς δεν τον κουνάει. Ούτε καν η Ευρώπη, που πληρώνει πλέον πανάκριβα το LNG επειδή επέλεξε να διακόψει τον φθηνότερο ρωσικό αγωγό. Γιατί, να μην κρυβόμαστε: αν αύριο το πρωί τελειώσει ο πόλεμος στην Ουκρανία, η Ρωσία θα είναι ξανά ο φθηνότερος προμηθευτής φυσικού αερίου για την Ευρώπη, είτε αυτό αρέσει είτε όχι. Και απέναντι σε αυτό, το αμερικανικό LNG θα συνεχίσει να είναι ακριβότερο - λόγω μεταφορικών, υγροποίησης και επαναεριοποίησης - όσο κι αν μας διαβεβαιώνουν για το αντίθετο οι “ειδικοί”.
Άρα, το αφήγημα ότι «η Ευρώπη θωρακίζεται ενεργειακά μέσω LNG» μάλλον χρειάζεται αναθεώρηση. Και η Ελλάδα που αυτοχρίζεται “ενεργειακός κόμβος”; Εδώ ας συγκρατηθούμε. Κόμβος γίνεται μια χώρα που παράγει ενέργεια. Όχι μια χώρα που την εισάγει. Εμείς απλώς γινόμαστε πλασιέ των ΗΠΑ και άλλων παραγωγών, χωρίς να κερδίζουμε τίποτα στρατηγικά, πέρα από διέλευση και πλωτές δεξαμενές.
Η Ελλάδα ως “κόμβος”: περισσότερη ρητορική, λιγότερη ουσία
Η Ελλάδα δεν παράγει ούτε κυβικό φυσικού αερίου. Μηδέν.
Το 100% είναι εισαγόμενο. Και ενώ άλλοι επενδύουν σε παραγωγή, εμείς επενδύουμε σε... αφήγημα.
Το να περνάει από εδώ LNG που παράγουν οι ΗΠΑ, το Κατάρ ή η Αλγερία δε μας κάνει πραγματικό παίκτη, μας κάνει διαμεσολαβητές. Κι όσο δεν προχωράμε σε σοβαρή αξιοποίηση του δικού μας ορυκτού πλούτου (έρευνες υδρογονανθράκων στο Ιόνιο και Νότια Κρήτη), θα παραμένουμε στον ρόλο του “μεντεσέ” της ενεργειακής πολιτικής άλλων.
Κι εδώ ξεκινά η ειρωνεία:
Την ώρα που ο κόσμος στρέφεται ξανά στα ορυκτά καύσιμα, εμείς ξηλώνουμε βουνά και κάμπους για να χτίζουμε φαραωνικά πάρκα ανεμογεννητριών και φωτοβολταϊκών - πολλές φορές χωρίς χωροταξική λογική, χωρίς μελέτες, χωρίς φρένο. Η Κρήτη είναι χαρακτηριστικό παράδειγμα:
Αστερούσια: πιέσεις για εγκατάσταση διαρκώς ανεμογεννητριών σε ένα από τα πιο παρθένα, βιοποικιλιακά τοπία της χώρας.
Σητεία: ακόμη και περιοχές Natura δέχονται ασφυκτική πίεση από αδειοδοτήσεις.
Μεσαρά: η “καρδιά” της πρωτογενούς παραγωγής απειλείται από άναρχες εγκαταστάσεις φωτοβολταϊκών, που δεσμεύουν γεωργική γη πρώτης ποιότητας.
Και όλα αυτά για να παράγουμε ρεύμα που, λόγω των τεράστιων απωλειών και του συστήματος τιμολόγησης, πληρώνουμε ακριβότερα απ’ ό,τι χώρες που έχουν δικό τους φυσικό αέριο. Αντί να προχωρούμε σε μια ισορροπημένη στρατηγική με ορυκτά καύσιμα, ΑΠΕ και έρευνες υδρογονανθράκων, επιλέγουμε το μοντέλο «πρώτα καταστρέφουμε και μετά βλέπουμε».
Data centers: Ο νέος ενεργειακός (και υδατικός) ελέφαντας στο δωμάτιο
Στη φετινή έκθεση της IEA, ένα στοιχείο περνά σχεδόν στα ψιλά, αλλά είναι ίσως το πιο κρίσιμο:
Οι επενδύσεις στα data centers θα ξεπεράσουν για πρώτη φορά τις επενδύσεις στην παραγωγή πετρελαίου.
Και αυτά τα data centers, πέρα από ενέργεια, θα χρειαστούν νερό. Πολύ νερό.
Κι εδώ το πράγμα αποκτά μια διάσταση που - όσο κι αν ενοχλεί μερικούς - δεν μπορεί να αγνοηθεί:
Είναι δυνατόν, την ώρα που μας τρομοκρατούν για την κλιματική αλλαγή, την ανομβρία και τη λειψυδρία, να μη λέει κανείς ότι τα data centers απαιτούν τεράστιες ποσότητες νερού για ψύξη;
Η Κρήτη, που ήδη βλέπει τα φράγματά της ελλιπή, τους υδροφόρους ορίζοντες πιεσμένους και την αγροτική παραγωγή να αγωνίζεται, καλείται να φιλοξενήσει εγκαταστάσεις που:
- Καταναλώνουν δεκάδες MW σταθερής ενέργειας.
- Δεσμεύουν ποσότητες νερού που θα γράφονται με πολλά μηδενικά.
- Και δεν αποκαλύπτουν καν, δημόσια και καθαρά, τις περιβαλλοντικές επιπτώσεις.
Η Ευρώπη συζητά ήδη - και ας μη γελιόμαστε - το ενδεχόμενο ιδιωτικοποίησης υδάτινων πόρων. Στην Ελλάδα, που παραδοσιακά εισάγει “μοντέλα” αργά αλλά σταθερά, ένα τέτοιο ενδεχόμενο παύει να είναι θεωρητικό όταν βλέπεις ενεργειακό πλάνο που δεσμεύει νερό για χρήσεις που δε σχετίζονται ούτε με αγροτική παραγωγή ούτε με ύδρευση. Όταν η μέχρι πρότινος Ρυθμιστική Αρχή Ενέργειας προσέθεσε κι ένα Υ στο ακρωνύμιό της, γινόμενη Ρυθμιστική Αρχή Ενέργειας και Ύδρευσης... Αν το νερό γίνει “ενεργειακός πόρος”, τότε ποιος θα το ελέγχει;
Κι αν το νερό δεσμεύεται για data centers και υδροψύξεις, τι απομένει για τον αγρότη στη Μεσαρά ή τον κτηνοτρόφο στις Μαδάρες και τα Ζωνιανά;
Το “πράσινο” αφήγημα με τις τρύπες μεγαλύτερες από τις ανεμογεννήτριες
Ας είμαστε ξεκάθαροι: Η πράσινη μετάβαση είναι αναγκαία, αλλά με όρους οφέλους για την κοινωνία, όχι φτωχοποίησής της και κυρίως υπό συνθήκες χώρας εύρωστης και όχι χώρας που μέσα στη φτώχια των πολλών θα έπρεπε να αξιοποιεί ό,τι φτηνό ενεργειακά πόρο διαθέτει, ακόμη και τον λιγνίτη της, όταν μάλιστα έφτιαξε σύγχρονες αντιρυπαντικές μονάδες, που τελικά τις έκλεισε όπως-όπως για να γίνει εισαγωγέας ακριβού φυσικού αερίου και κυρίως εισαγωγέας συστημάτων ΑΠΕ από τη Γερμανία έως την Κίνα.
Αλλά ο τρόπος που εφαρμόζεται η ενεργειακή μας μετάβαση μοιάζει περισσότερο με επιχειρηματικό σχέδιο, παρά με στρατηγική χώρας.
Τριπλό παράδειγμα από την Κρήτη:
Μεγάλα αιολικά, από τη Σητεία στα Αστερούσια, το Ρέθυμνο και τα Χανιά, σε περιοχές με πολιτισμική, ιστορική και φυσική κληρονομιά, με μοναδικά γεωμορφολογικά χαρακτηριστικά, που φορτώνονται με εγκαταστάσεις γεμάτες δρόμους, πυλώνες, τσιμεντώσεις.
Φωτοβολταϊκά στη Μεσαρά, πάνω σε γη υψηλής παραγωγικότητας, που θα έπρεπε να θωρακίζεται ως “εθνικό κεφάλαιο”.
Ενεργειακές επενδύσεις στη Σητεία, που συγκρούονται με τον τουρισμό, την τοπική οικονομία και την πολιτισμική φυσιογνωμία της περιοχής.
Όταν οι ενεργειακές επιλογές υπονομεύουν την πρωτογενή παραγωγή και τη φυσική κληρονομιά, δε μιλάμε για “μετάβαση”. Μιλάμε για αυτοϋπονόμευση.
Ο κόσμος αλλάζει πορεία, εμείς αλλάζουμε αφίσα
Η έκθεση της IEA, παρά τις τεχνικές λεπτομέρειες, λέει κάτι πολύ απλό:
Με τις σημερινές πολιτικές, ο κόσμος πάει ολοταχώς σε περισσότερα ορυκτά καύσιμα, περισσότερη ενέργεια, περισσότερους αγωγούς και μεγαλύτερη εξάρτηση από φυσικό αέριο. Την ίδια στιγμή, εμείς: Δεν παράγουμε φυσικό αέριο. Δεν προχωρούμε σε εξορύξεις. Εισάγουμε 100% της ενέργειας αυτής. Και μετατρέπουμε τα βουνά μας σε καταλόγους αδειών ΑΠΕ. Είναι σαν να βλέπεις τον υπόλοιπο κόσμο να αλλάζει λωρίδα στον αυτοκινητόδρομο και η Ελλάδα να φωνάζει «όχι, εμείς θα μείνουμε στη ΛΕΑ και θα επιμένουμε ότι είναι λεωφορειολωρίδα».
Η αναγκαιότητα: Το ρεαλιστικό συμπέρασμα (που κανείς δεν τολμά να πει καθαρά)
Η νέα παγκόσμια ενεργειακή πραγματικότητα δε χωράει ευχές. Ούτε “πράσινες” αφίσες. Ούτε φωτογραφίες πολιτικών κάτω από ανεμογεννήτριες.
Χρειάζεται: Ρεαλισμός στη χάραξη πολιτικής. Ισορροπία ανάμεσα σε ΑΠΕ και ορυκτά καύσιμα, που καλό θα ήταν και οι δύο κατηγορίες να είναι επιτέλους δικής μας τεχνογνωσίας και παραγωγής. Αυτονομία μέσω έρευνας και αξιοποίησης με εθνική στρατηγική των υδρογονανθράκων, που διαθέτουμε. Φρένο στην ανεξέλεγκτη κατάληψη γης από μεγάλες εταιρείες ΑΠΕ. Προστασία νερού και παραγωγικής γης. Υπευθυνότητα απέναντι σε τοπικές κοινωνίες, όπως οι περιοχές που σηκώνουν δυσανάλογο βάρος. Γιατί, σε τελική ανάλυση, η ενεργειακή πολιτική ενός τόπου πρέπει να εξυπηρετεί την κοινωνία του - όχι τα επιχειρηματικά σχέδια εταιρειών που βλέπουν τη Μεσαρά σαν “φιλέτο γης”, τα Αστερούσια σαν “άδειο χώρο” και τη Σητεία σαν “ευκαιρία αξιοποίησης”. Αλλιώς, η “μετάβαση” δεν είναι μετάβαση. Είναι μεταβίβαση: από τα χέρια της κοινωνίας στα χέρια λίγων.
Η IEA φέτος δεν παρουσίασε μια έκθεση. Παρουσίασε έναν καθρέφτη. Και μέσα σε αυτόν τον καθρέφτη φαίνεται καθαρά ότι ο κόσμος πορεύεται αλλού, ενώ εμείς “χτίζουμε” μια πράσινη πραγματικότητα που έχει περισσότερες τρύπες κι από τα πάρκα ανεμογεννητριών ανά την Ελλάδα, ακόμη και σε απάτητες όμορφες κορυφές των βουνών μας.
Αν θέλουμε πραγματικά μια Ελλάδα ενεργειακά αυτόνομη, οικονομικά ανθεκτική και περιβαλλοντικά προστατευμένη, πρέπει να μιλήσουμε με ειλικρίνεια. Όχι με συνθήματα.
Και να σχεδιάσουμε με βάση τη γεωγραφία, την οικονομία και τη λογική, όχι με βάση προωθητικές καμπάνιες.
Η ενέργεια του μέλλοντος δε θα είναι “μονόχρωμη”.
Και η Ελλάδα δεν έχει την πολυτέλεια να ζει με αυταπάτες.
