Η ελληνική καλλιεργήσιμη γη εγκαταλείπεται. Όχι από φυσική φθορά, ούτε από κάποια ξαφνική μεταβολή του κλίματος, αλλά από μια πολιτική στρατηγική που την αποξηραίνει συστηματικά.
Χωράφια που άλλοτε έθρεφαν οικογένειες, κοινότητες και ολόκληρες περιοχές, σήμερα μένουν ακαλλιέργητα ή αλλάζουν χέρια. Οι πραγματικοί αγρότες μικραίνουν και οι “εκμεταλλεύσεις” μεγαλώνουν. Το χωράφι που άλλοτε ήταν τρόπος ζωής και ταυτότητα, έγινε πια απλό asset - ένα νούμερο σε ισολογισμούς εταιρειών και funds.
Οι νέοι δεν επιστρέφουν στην ύπαιθρο, γιατί το κράτος φρόντισε να την κάνει αφιλόξενη. Η γη φορολογείται, οι επιδοτήσεις μειώνονται, το κόστος παραγωγής εκτοξεύεται, και ταυτόχρονα οι “επενδυτές” της πράσινης ανάπτυξης επιτίθενται στις πλαγιές, στα οροπέδια και στα νησιά. Από τη Μάνη μέχρι τη Σητεία και από τη Σκύρο μέχρι τη Θράκη, ανεμογεννήτριες και φωτοβολταϊκά “καταπίνουν” τη γη που άλλοτε έδινε ψωμί. Στήνονται επενδύσεις- “τέρατα” πάνω σε δημόσιες ή δημοτικές εκτάσεις, με νομιμοποιήσεις-εξπρές, στο όνομα της “ενεργειακής μετάβασης”.
Η “πράσινη αφήγηση” είναι η νέα πρόσοψη της λεηλασίας. Πίσω από τα πανηγυρικά δελτία Τύπου για βιωσιμότητα και μηδενικό αποτύπωμα άνθρακα, χάνονται δημόσια κτήματα, δασικές εκτάσεις, αγροί που επί αιώνες αποτελούσαν φυσικό φράγμα απέναντι στην ερημοποίηση. Στην Κρήτη, στα Δωδεκάνησα και στα νησιά του Αιγαίου, ολόκληρα μικροκλίματα αλλοιώνονται. Οι πλαγιές που δρόσιζαν τα χωριά, τώρα αντανακλούν θερμότητα. Οι άνεμοι αλλάζουν σε τοπικό μικροκλίμα ένταση ή και κατεύθυνση, η βλάστηση μαραίνεται, τα υπόγεια νερά στερεύουν - αλλά όλα αυτά, μας λένε, είναι “η κλιματική αλλαγή”. Όχι, δεν είναι. Είναι η πολιτική αλλαγή του μικροκλίματος, προγραμματισμένη και επικερδής για όσους κατέχουν τις άδειες και τους μετρητές.
Από τον αγρότη-ιδιοκτήτη στον αγρότη-μισθωτή
Η ελληνική ύπαιθρος μετατρέπεται σιωπηλά σε εργαστήριο αποξένωσης. Οι αγρότες που έμειναν όρθιοι παλεύουν όχι για να καλλιεργήσουν, αλλά για να δικαιολογήσουν την ύπαρξή τους σε ένα σύστημα που τους θεωρεί «δικαιούχους» επιδοτήσεων και όχι δημιουργούς αξίας. Το σκάνδαλο του ΟΠΕΚΕΠΕ δεν ήταν απλώς ένα λογιστικό ζήτημα. Ήταν ο μηχανισμός απονομιμοποίησης ενός ολόκληρου επαγγέλματος.
Με πρόσχημα τις καταχρήσεις ολίγων, κόπηκαν ή περιορίστηκαν επιδοτήσεις στους πραγματικούς παραγωγούς και αυτό θα έχει δραστική συνέχεια, τον τόνο θα δώσει η ενσωμάτωση του ΟΠΕΚΕΠΕ στην ΑΑΔΕ. Οι “λαμογιές” έγιναν άλλοθι για να τιμωρηθούν οι τίμιοι. Ο αγρότης που επί δεκαετίες δήλωνε κανονικά την εκμετάλλευσή του, βρέθηκε να πρέπει να αποδείξει ότι δεν είναι “εικονικός”. Οι ψευτοδηλώσεις και οι βιολογικές καλλιέργειες “μαϊμού” του κυκλώματος ΟΠΕΚΕΠΕ έδωσαν την τέλεια δικαιολογία για να αναδιανεμηθούν οι πόροι. Όχι προς τους πολλούς, αλλά προς τους λίγους και καλά δικτυωμένους.
Έτσι, ενώ οι ευθύνες των υπηρεσιών, από τους Δήμους και τις Περιφέρειες μέχρι τα υπουργεία με τις υπηρεσίες τους, και των πιστοποιητικών ιδιωτικών φορέων θάβονται κάτω από γραφειοκρατικά παραπετάσματα, το αποτέλεσμα είναι ξεκάθαρο: ο πρωτογενής τομέας συρρικνώνεται, η ελληνική ύπαιθρος μαραζώνει και η αγροτική τάξη χάνει κάθε διαπραγματευτική δύναμη. Ο μικρός παραγωγός μετατρέπεται σε ενοικιαστή της γης του, σε υπάλληλο ή και δουλοπάροικο μέσα στο ίδιο του το χωράφι.
Η νέα μορφή τσιφλικιών
Ο νεοφιλελευθερισμός ντύθηκε με τον μανδύα της “ελεύθερης αγοράς”, αλλά στην πραγματικότητα εγκαθιδρύει ένα νέο σύστημα τσιφλικιών. Όπου άλλοτε υπήρχαν χωράφια και ιδιοκτήτες, τώρα υπάρχουν εταιρικά σχήματα, νομικά πρόσωπα και ενεργειακά funds. Το κράτος δεν παίζει ρόλο διαιτητή, παίζει ρόλο συμβολαιογράφου στη μεταβίβαση της εθνικής δημόσιας αλλά και ιδιωτικής γης.
Το ίδιο σενάριο επαναλαμβάνεται παντού: πρώτα απομείωση του εισοδήματος μέσω υπερφορολόγησης και ΕΝΦΙΑ, μετά δάνεια, κατασχέσεις, πλειστηριασμοί, τέλος, εκποίηση των περιουσιών σε funds και “επενδυτές”. Ό,τι δεν κατάφερε ο πόλεμος, το πέτυχε η πολιτική της υποτέλειας. Από το “δεν πληρώνω” του λαού περάσαμε στο “δεν έχω” του νοικοκυριού.
Κι ενώ η μεσαία τάξη έβλεπε τα σπίτια της να μπαίνουν στο στόχαστρο, στην ύπαιθρο η επίθεση είχε άλλο όνομα: εξευγενισμός. Οι ανεμογεννήτριες στα βουνά βαφτίστηκαν πρόοδος, τα φωτοβολταϊκά στα χωράφια “καινοτομία”. Η φτωχοποίηση πήρε πράσινο χρώμα. Και το κεφάλαιο που κάποτε λεγόταν γη, έγινε χαρτοφυλάκιο.
Από το σπίτι στο χωράφι, και από εκεί στο χρηματιστήριο
Οι Έλληνες, από γενιά σε γενιά, έμαθαν να στηρίζουν την αξιοπρέπειά τους πάνω στην ιδιοκτησία: ένα σπίτι, ένα κομμάτι γης, ένα ενοίκιο που συμπλήρωνε το εισόδημα. Αυτό ήταν το ιδιωτικό τους “ταμείο ανεξαρτησίας”. Το μνημονιακό καθεστώς το διέλυσε μεθοδικά. Η κρίση δεν ήταν μόνο οικονομική, ήταν σχεδιασμένη αναδιανομή ιδιοκτησίας.
Το ίδιο μοντέλο εφαρμόζεται τώρα στον πρωτογενή τομέα. Οι αγρότες χάνουν τα δικαιώματά τους, οι επιδοτήσεις συγκεντρώνονται στα χέρια λίγων, συνήθως “ημετέρων”, και το κράτος μετατρέπει την ύπαιθρο σε επενδυτικό τοπίο. Οι παλιές γεωργικές ζώνες υποβαθμίζονται θεσμικά για να επιτραπούν “ανανεώσιμες εγκαταστάσεις”. Οι βοσκότοποι βαφτίζονται “ανενεργοί” για να περάσουν στα ενεργειακά σχήματα. Και ολόκληρες κοινότητες βλέπουν τα βουνά τους να αλλάζουν μορφή, το τοπίο τους να μεταμορφώνεται σε εργοστάσιο μετάλλου και πυριτίου.
Οι τοπικές κοινωνίες, χωρίς στήριξη, διασπώνται. Οι νέοι φεύγουν, οι ηλικιωμένοι που μένουν βλέπουν τα χωριά τους να σβήνουν. Η ενεργειακή “μετάβαση” δεν είναι τίποτε άλλο παρά η τελική φάση μιας αποικιοποίησης.
Η Ελλάδα του leasing
Στην Ελλάδα του 2025, ο πολίτης δεν κατέχει τίποτα: ούτε σπίτι, ούτε χωράφι, ούτε επιδότηση. Όλα είναι “παρεχόμενα” υπό όρους. Το νερό διαχειρίζεται από εταιρείες σήμερα δημοτικές, αλλά σταδιακά και μέσω ΣΔΙΤ προς ιδιωτικοποίηση με “όχημα” την παροχή υπηρεσιών επί ενός δημόσιου αγαθού, το ρεύμα από πολυεθνικές, η γη από funds και η πολιτική από επικοινωνιολόγους. Η πατρίδα του μικροϊδιοκτήτη, που κάποτε αποτελούσε ανάχωμα στην εξάρτηση, μετατρέπεται σε χώρα μισθωτών.
Η ρητορική περί “βιωσιμότητας” αποκρύπτει τη μεγαλύτερη ανατροπή στην ιστορία της ελληνικής κοινωνίας: τη μαζική μεταφορά του ιδιωτικού και δημόσιου κεφαλαίου σε χέρια λίγων. Από τις ΔΕΚΟ έως την αγροτική γη, όλα ακολουθούν την ίδια πορεία ιδιωτικοποίησης. Οι Έλληνες δε χάνουν μόνο περιουσία, χάνουν το δικαίωμα να παράγουν εισόδημα από αυτήν.
Ο νεοφιλελευθερισμός δεν είναι οικονομική θεωρία, είναι σύστημα διαχείρισης πληθυσμών. Θέλει ανθρώπους χωρίς ιδιοκτησία, χωρίς αποθέματα, χωρίς αυτονομία. Θέλει πολίτες που νοικιάζουν τη ζωή τους - από το σπίτι τους ως την ενέργεια που καταναλώνουν.
Η μεγάλη αντιστροφή: Όταν η κλιματική αλλαγή εξηγεί τα πάντα
Η εξουσία βρήκε τον τέλειο αποδιοπομπαίο τράγο: την “κλιματική αλλαγή”. Ό,τι δεν εξηγείται, φορτώνεται εκεί. Ερημοποίηση; “Κλιματική αλλαγή”. Ανομβρία; “Κλιματική αλλαγή”. Καύσωνες στα νησιά που γέμισαν πάνελ και ανεμογεννήτριες; Πάλι “κλιματική αλλαγή”. Έτσι, το αφήγημα προστατεύει τους πραγματικούς ενόχους: Όσους αλλάζουν τη μορφολογία, τη θερμοκρασία, τον βιότοπο και την ισορροπία της ίδιας της ελληνικής φύσης.
Η Ελλάδα που παράγει ή θα διακινεί ως κόμβος εισαγόμενο ρεύμα και ενέργεια για τους άλλους και εισάγει τρόφιμα για τον εαυτό της είναι η επιτομή της “πράσινης παράνοιας”. Οι ενεργειακές κοινότητες βαφτίζονται συμμετοχικές, αλλά πίσω τους στέκουν τα ίδια γνωστά συμφέροντα. Και την ώρα που το βουνό γίνεται “ενεργειακό πάρκο”, το διπλανό χωράφι μένει ακαλλιέργητο, γιατί ο αγρότης δεν έχει πια νερό, ούτε στήριξη, ούτε κίνητρο.
Από την αποθήκη της Ευρώπης στο υποκατάστημα των funds
Η Ελλάδα κάποτε ήταν αυτάρκης. Είχε δίκτυο συνεταιρισμών, παραγωγών, οικογενειακών επιχειρήσεων. Αυτά διαλύθηκαν στο όνομα του εκσυγχρονισμού και με ευθύνη συνεταιρισμών που κόλλησαν στη “φαγοπιοτούρα” για αλλόρτιους σκοπούς, σαν να μην υπήρχε αύριο και επόμενες γενιές και το σύστημα το φούντωσε και το αξιοποίησε κατάλληλα. Οι νέοι κανόνες της Ε.Ε. και οι “μεταρρυθμίσεις” των μνημονίων επέβαλαν συγκέντρωση, πιστοποιήσεις, μεσάζοντες, διαμεσολαβήσεις. Η “αγορά” αντικατέστησε την κοινότητα. Και όπου μπήκε η αγορά, έφυγε η ζωή.
Τώρα, οι ξένες εταιρείες δεν αγοράζουν απλώς γη - αγοράζουν πρόσβαση στη γη. Ενοικιάζουν δημόσιες εκτάσεις για 30 και 50 χρόνια. Χτίζουν επενδύσεις σε πλαγιές που ανήκαν σε κοινότητες. Παίρνουν επιδοτήσεις από ευρωπαϊκά ταμεία, και το μόνο που μένει στην τοπική κοινωνία είναι η σκόνη του δρόμου και η υπόσχεση λίγων θέσεων φύλαξης.
Η ελληνική γη περνάει σιωπηλά στα χέρια των λίγων. Οι παλιοί τσιφλικάδες είχαν όνομα και πρόσωπο. Οι νέοι κρύβονται πίσω από εταιρικά σχήματα, επενδυτικά κεφάλαια και συμβούλους. Ο Έλληνας αγρότης, που άλλοτε πολέμησε στο Κιλελέρ για το δικαίωμα στη γη, σήμερα δεν ξέρει καν ποιος του την παίρνει.
Το νέο Κιλελέρ ή Σταφιδικό του Ηρακλείου δε θα έχει τρακτέρ, θα έχει λογαριασμούς ρεύματος
Η φτωχοποίηση του αγροτικού κόσμου δεν είναι τυχαία. Είναι η απαραίτητη προϋπόθεση για την πλήρη εμπορευματοποίηση της υπαίθρου. Όταν οι άνθρωποι δεν μπορούν να συντηρήσουν τη γη τους, θα την πουλήσουν.
Όταν πουλήσουν, θα μπουν τα funds. Και όταν μπουν τα funds, το τοπίο θα αλλάξει για πάντα. Η ιστορία επαναλαμβάνεται: από τους τσιφλικάδες της Θεσσαλίας και τους Μπέηδες της Κρήτης στον 19ο αιώνα, στα ενεργειακά κονσόρτια του 21ου. Μόνο που τώρα δε χρειάζεται αίμα για να βαφτεί κόκκινο το χώμα.
Φτάνει ένα συμβόλαιο, μία ΚΥΑ και ένα “πράσινο ταμείο”. Και κάπως έτσι, η χώρα που κάποτε έζησε από το χώμα της, ζει σήμερα με επιδότηση για να το εγκαταλείπει. Οι πολιτικές αποφάσεις δεν ενθαρρύνουν την παραγωγή, ενθαρρύνουν τη διαχείριση, το leasing, τη μεσιτεία. Δε θέλουν αγρότες-δημιουργούς, αλλά αγρότες-διαχειριστές.
Ο κύκλος της απώλειας - Λύση η επιστροφή στις ρίζες
Από την εθνική οικονομία περάσαμε στη χρηματοοικονομία. Από τον αγρότη στον πιστοποιημένο δικαιούχο. Από τη γη στο χαρτί. Από τον κόπο στο επιδοτούμενο πρόγραμμα. Ολόκληρη η ελληνική κοινωνία επανασχεδιάστηκε για να αποκοπεί από τις ρίζες της.
Αλλά όσο υπάρχει γη που περιμένει να ξανακαλλιεργηθεί, όσο υπάρχουν άνθρωποι που πιστεύουν ότι η ιδιοκτησία δεν είναι προνόμιο αλλά δικαίωμα, υπάρχει και ελπίδα.
Το Κιλελέρ και το Σταφιδικό του Ηρακλείου του 21ου αιώνα μπορεί να άλλαξε μορφή, αλλά η ουσία του μένει: η αντίσταση στην αποξένωση.
Η Ελλάδα δεν είναι startup.
Είναι γη, μνήμη και δημιουργία. Κι αν ο νέος αγρότης δεν έχει πια τρακτέρ αλλά πληρώνει με κάρτα, η μάχη του παραμένει ίδια: να κρατήσει το χώμα κάτω από τα πόδια του.
