Σε μια κοινωνία που προχωράει με γοργούς ρυθμούς στο μέλλον, φρονώ πως η εκπαίδευση θα πρέπει να είναι αγαθό για όλους, πλούσιους και φτωχούς, δυνατούς κι αδύναμους μαθητές. Κάθε άνθρωπος, όπως και κάθε μαθητής είναι ξεχωριστός, άλλωστε αυτή είναι και η ομορφιά της ιδιαιτερότητας καθενός, και με ξεχωριστό τρόπο μπορεί να διδαχτεί και να δεχτεί τη γνώση, τη νουθεσία, τη διδαχή. Γι’ αυτό και η διδασκαλία δεν πρέπει και δε μπορεί να παραμένει στάσιμη και ρηχή, αλλά να προσαρμόζεται στις ανάγκες του μαθητή. Το αντίθετο, είναι ξεπερασμένο, και σίγουρα καθόλου παιδαγωγικό.
Οι σχολικές τάξεις, όπως και η ίδια κοινωνία, δεν παρουσιάζουν ομοιογένεια αναφορικά με τα χαρακτηριστικά των μαθητών τους. Υπάρχει μεγάλος αριθμός παιδιών που παρουσιάζει ειδικές μαθησιακές δυσκολίες ή αναπηρίες και έχει έτσι ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες. Αυτό μπορεί να οφείλεται σε αναπτυξιακά, αισθητηριακά, νοητικά ή γνωστικά προβλήματα καθώς και σε νευροψυχικές διαταραχές , που επηρεάζουν την μάθηση καθώς και την σχολική τους προσαρμογή.
Στους μαθητές με αναπηρία και ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες συγκαταλέγονται ιδίως όσοι παρουσιάζουν:
1. νοητική αναπηρία,
2. αισθητηριακές αναπηρίες όρασης (τυφλοί, αμβλύωπες με χαμηλή όραση), καθώς και αισθητηριακές αναπηρίες ακοής (κωφοί, βαρήκοοι),
3. κινητικές αναπηρίες,
4. χρόνια μη ιάσιμα νοσήματα,
5. διαταραχές ομιλίας, λόγου,
6. ειδικές μαθησιακές δυσκολίες όπως δυσλεξία, δυσγραφία, δυσαριθμησία, δυσαναγνωσία, δυσορθογραφία,
7. σύνδρομο ελλειμματικής προσοχής με ή χωρίς υπερκινητικότητα,
8. διάχυτες αναπτυξιακές διαταραχές (φάσμα αυτισμού),
9. ψυχικές διαταραχές και πολλαπλές αναπηρίες.
10. Οι μαθητές με σύνθετες γνωστικές, συναισθηματικές και κοινωνικές δυσκολίες, παραβατική συμπεριφορά λόγω κακοποίησης, γονεϊκής παραμέλησης και εγκατάλειψης ή λόγω ενδοοικογενειακής βίας, ανήκουν στα άτομα με ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες.
11. Μαθητές με ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες είναι και οι μαθητές που έχουν μία ή περισσότερες νοητικές ικανότητες και ταλέντα ανεπτυγμένα σε βαθμό που υπερβαίνει κατά πολύ τα προσδοκώμενα για την ηλικιακή τους ομάδα.
Αξίζει να σημειωθεί πως στην κατηγορία μαθητών με αναπηρία και ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες δεν εμπίπτουν οι μαθητές με χαμηλή σχολική επίδοση που συνδέεται αιτιωδώς με εξωγενείς παράγοντες, όπως γλωσσικές ή πολιτισμικές ιδιαιτερότητες.
Η εκπαιδευτική αντιμετώπιση των ατόμων με αναπηρία αποτελεί σήμερα ένα ιδιαίτερο σημαντικό και συνάμα αμφιλεγόμενο θέμα της παιδαγωγικής επιστήμης. Πέρα ωστόσο από τις όποιες αντιφάσεις, αποτελεί κοινό τόπο η άποψη ότι η εκπαίδευση των ατόμων με αναπηρία πρέπει να έχει τις βάσεις της στην αναγνώριση του δικαιώματος των μαθητών αυτών να εκπαιδεύονται σε ένα “όσο το δυνατό λιγότερο περιοριστικό περιβάλλον”. Η εκπαίδευση των μαθητών με αναπηρία οφείλει να περιλαμβάνει ένα σύνολο πρακτικών και αντίστοιχων αντιλήψεων που να βασίζονται στην παραδοχή ότι όλα τα παιδιά έχουν το ίδιο δικαίωμα να ωφελούνται στο μέγιστο από τις παρεχόμενες εκπαιδευτικές εμπειρίες . Το σχολικό περιβάλλον πρέπει να είναι δομημένο έτσι ώστε να εκμηδενίζονται όλα τα εμπόδια που παρακωλύουν τη δυνατότητα ισότιμης συμμετοχής και πλήρους αξιοποίησης όλων των ικανοτήτων που διαθέτουν οι μαθητές σύμφωνα με τον ατομικό ρυθμό ανάπτυξής τους. Η αναζήτηση των τρόπων που μπορούν να οδηγήσουν στη δόμηση ενός τέτοιου εκπαιδευτικού συστήματος, που κύριο στόχο του έχει την ανάπτυξη της ποιότητας της εκπαίδευσης, ώστε όλοι οι μαθητές να μπορούν να φοιτούν σε αυτό χωρίς να κατηγοριοποιούνται, προϋποθέτει την αποσαφήνιση των σχετικών εννοιών, όπως “αναπηρία”, “ειδική αγωγή και εκπαίδευση”, καθώς και “συνεκπαίδευση” των παιδιών με αναπηρία. Η νέα τάση της Παιδαγωγικής βασίζεται τώρα πια στις αρχές της ένταξης και της συνεκπαίδευσης όλων των παιδιών, μέσα από τη δημιουργία ενός σχολείου για όλους, στο οποίο θα εκπαιδεύονται όλα τα παιδιά δίχως διακρίσεις που αφορούν νοητικές, γλωσσικές, σωματικές ή συναισθηματικές ιδιαιτερότητες.
Το σχολείο έχει αποτελέσει παλαιότερα μια τραυματική εμπειρία για κάποιους μαθητές με ιδιαίτερες ανάγκες, δίχως να τους παρέχει εκτός των άλλον την ψυχολογική υποστήριξη για να πιστέψουν στις δυνάμεις τους. Γι΄αυτό και το ενδιαφέρον για τις ίσες ευκαιρίες στην εκπαίδευση για όλους τους μαθητές είναι μεγάλο. Στόχος είναι η επίτευξη της σχολικής ενσωμάτωσης,σύμφωνα με την οποία τα παιδιά με ιδιαίτερες εκπαιδευτικές ανάγκες είναι μέλη μιας ομάδας και πρέπει να εκπαιδεύονται μαζί με τους υπόλοιπος συμμαθητές τους στην ίδια αίθουσα. Μέσω της ενσωμάτωσης, φυσικά και δεν εξαλείφονται οι διαφορές, αλλά δίνεται η δυνατότητα στους μαθητές να ανήκουν σε μια εκπαιδευτική κοινότητα στην οποία θα εκτιμάται η ατομικότητα και η ιδιαιτερότητά τους. Στόχος είναι να αποφευχθεί ο στιγματισμός κάποιων μαθητών από τους συμμαθητές τους, πράγμα που μπορεί να επιτευχθεί μέσα από τις σωστές παρεμβάσεις των εκπαιδευτικών, σχεδιάζοντας ομάδες φίλων στην τάξη με όλα τα παιδιά, ενθαρρύνοντας τη συνεργασία και διδάσκοντας την αποδοχή της διαφορετικότητας.
Σημαντικοί θεσμοί υποστήριξης μιας τέτοιας διδασκαλίας είναι η παράλληλη στήριξη και τα τμήματα ένταξης μαθητών. Πρόκειται για θεσμούς συνεκπαίδευσης που μαθαίνουν στα παιδιά να ζουν μέσα από τις ιδιαιτερότητές τους. Διδάσκουν την έννοια της ισότητας και των ίσων δικαιωμάτων στη σχολική κοινότητα και ευαισθητοποιούν για θέματα ειδικής αγωγής. Στόχος είναι να αναπτύσσεται η προσωπικότητα και οι δεξιότητες κάθε μαθητή μέσα στο σύνολο. Έτσι, τα παιδιά με ιδιαίτερες ανάγκες αναπτύσσουν σιγά-σιγά μια θετική εικόνα για τον εαυτό τους, εισπράττοντας και ταυτόχρονα την αποδοχή από τους άλλους. Ο αποκλεισμός με αυτές τις πρακτικές μειώνεται αισθητά και τα παιδιά μαθαίνουν όλα μαζί. Έννοιες όπως ο αλληλοσεβασμός, η αλληλεγγύη και η αλληλοεκτίμηση έρχονται στο προσκήνιο της εκπαίδευσης. Στην διαδικασία αυτής της διδασκαλίας εκπαιδευτικοί και ειδικοί παιδαγωγοί συνυπάρχουν και αλληλεπιδρούν από κοινού μαθαίνοντας ο ένας από τον άλλον και συνεργαζόμενοι επιλύουν από κοινού τα θέματα της σχολικής κοινότητας. Έτσι, υποστηρίζονται και οι γονείς των παιδιών.
Στην σύγχρονη κοινωνία το σχολείο οφείλει να διδάσκει την ισότητα και να λειτουργεί με σκοπό την ένταξη όλων των παιδιών σε μια ομάδα, μεριμνώντας για μια κοινωνία αξιών, ισότητας και σεβασμού στο διαφορετικό.
* Η κ. Σοφία Γ. Παπαδάκη είναι παιδαγωγός - φιλόλογος
