Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή παρουσίασε πρόσφατα την πρότασή της για τον επταετή προϋπολογισμό της Ε.Ε. (Πολυετές Δημοσιονομικό Πλαίσιο - ΠΔΠ) για την περίοδο 2028-2034, σε μία συγκυρία πρωτόγνωρων προκλήσεων. Η συγκεκριμένη πρόταση διαμορφώνεται εν μέσω ταυτόχρονων σοβαρών κρίσεων, όπως είναι οι εμπορικές αντιπαραθέσεις με τις ΗΠΑ, ο συνεχιζόμενος πόλεμος στην Ουκρανία, οι αυξανόμενες εντάσεις με την Κίνα, η αστάθεια στη Μέση Ανατολή, η επιδεινούμενη κλιματική αλλαγή και οι μεταναστευτικές ροές.
Το περίπλοκο αυτό πολιτικό και οικονομικό περιβάλλον καθιστά τον νέο ευρωπαϊκό προϋπολογισμό ιδιαίτερα κρίσιμο εργαλείο για την αντιμετώπιση των πολλαπλών αυτών προβλημάτων, δημιουργώντας υψηλές προσδοκίες, αλλά και προβληματισμό σχετικά με την επάρκεια και αποτελεσματικότητά του.
Από αριθμητική σκοπιά, η πρόταση της Επιτροπής χαρακτηρίζεται από φιλοδοξία: προβλέπει σχεδόν 2 τρισ. ευρώ δαπάνες για την επταετία, τον μεγαλύτερο ευρωπαϊκό προϋπολογισμό στην ιστορία σε απόλυτα μεγέθη, που αντιστοιχεί σε περίπου 1,26% του ετήσιου ΑΕΠ της Ε.Ε. Ωστόσο, το εντυπωσιακό αυτό ύψος παραμένει σχετικά συγκρατημένο συγκριτικά με όσα ορισμένοι θεωρούν αναγκαία. Για παράδειγμα, το 1,26% του ΑΕΠ απέχει σημαντικά από το ~2% που έχει προταθεί από τη δεξαμενή σκέψης Bruegel, αν και προσεγγίζει το ~1,3% που εισηγείται πρόσφατη μελέτη του ΟΟΣΑ. Με άλλα λόγια, ο νέος προϋπολογισμός συνιστά μεν μία αναγκαία βάση αναφοράς σε σχέση με το παρελθόν, αλλά μένει να αποδειχθεί αν επαρκεί για να αντιμετωπίσει αποτελεσματικά τις πρωτόγνωρες προκλήσεις που έχει μπροστά της η Ευρώπη.
Θεμελιώδεις νεωτερισμοί
Πέρα από το συνολικό ύψος, το προτεινόμενο ΠΔΠ εισάγει σημαντικές καινοτομίες στη δομή και τις προτεραιότητες των ευρωπαϊκών δαπανών. Καταρχάς, επιχειρείται απλοποίηση και ενοποίηση: δεκάδες επιμέρους προγράμματα και ταμεία συγχωνεύονται σε 27 Εθνικά και Περιφερειακά Σχέδια Εταιρικής Σχέσης, κάτω από μία ενιαία “ομπρέλα” που καλύπτει τόσο την παραδοσιακή Κοινή Αγροτική Πολιτική (ΚΑΠ), όσο και την Πολιτική Συνοχής. Η προσέγγιση αυτή στοχεύει στην ενίσχυση των συνεργειών και στην απλούστευση της διαχειριστικής διαδικασίας, ωστόσο, η υπαγωγή αυτών των ιστορικά διακριτών πολιτικών σε ένα ενιαίο πλαίσιο ενδέχεται να διαπιστωθεί αν θα επιφέρει ορισμένες στρεβλώσεις και δυσλειτουργίες.
Μια από τις πιο σημαντικές καινοτομίες είναι η δημιουργία του νέου Ευρωπαϊκού Ταμείου Ανταγωνιστικότητας, ύψους 409 δισ. ευρώ, που θα χρηματοδοτεί στρατηγικές τεχνολογίες για την ενίσχυση της ανταγωνιστικότητας και της στρατηγικής αυτονομίας της Ε.Ε. Το Ταμείο αυτό θα εστιάσει σε τομείς όπως: η πράσινη μετάβαση, ο ψηφιακός μετασχηματισμός, η υγεία/βιοτεχνολογία και συναφείς κλάδους και τέλος, η άμυνα και το διάστημα. Παράλληλα, το ερευνητικό πρόγραμμα Horizon Europe θα συνεχιστεί με αυξημένο προϋπολογισμό 175 δισ. € ως κύριο όχημα χρηματοδότησης της ευρωπαϊκής έρευνας και καινοτομίας παγκόσμιας κλάσης.
Επιπροσθέτως, το προτεινόμενο ΠΔΠ αναδιατάσσει τους πόρους, δίνοντας έμφαση σε νέες προτεραιότητες. Αυξάνεται θεαματικά η χρηματοδότηση για την Άμυνα και Ασφάλεια: προβλέπονται 131 δισ. € για την οικοδόμηση μιας “Ευρωπαϊκής Αμυντικής Ένωσης”, ποσό πενταπλάσιο των τρεχουσών δαπανών σε αυτόν τον τομέα. Επίσης, κονδύλια για στρατιωτική κινητικότητα μέσω του προγράμματος “Connecting Europe Facility” δεκαπλασιάζονται, ενώ οι δαπάνες για διαχείριση της μετανάστευσης τριπλασιάζονται στα 34 δισ. €. Στον τομέα της εξωτερικής δράσης, το νέο πρόγραμμα “Global Europe” θα διαθέσει περίπου 200 δισ. € για την ενίσχυση της διεθνούς παρουσίας της Ε.Ε. και την προετοιμασία για μελλοντική διεύρυνση, ενώ επιπλέον προβλέπονται συνολικά 100 δισ. € για στήριξη της Ουκρανίας, μέσω ειδικού αποθεματικού ευελιξίας.
Σημαντικές είναι και οι αλλαγές στη χρηματοδότηση του προϋπολογισμού. Η Επιτροπή προτείνει ένα πακέτο πέντε νέων “ιδίων πόρων” της Ε.Ε., ουσιαστικά νέες πηγές εσόδων σε κοινοτικό επίπεδο, με στόχο να συγκεντρώνονται περίπου 36-58 δισ. € ετησίως (σε τιμές 2025) για τον κοινοτικό κορβανά. Συγκεκριμένα, οι νέες αυτές πηγές περιλαμβάνουν: μέρος των εσόδων από το υφιστάμενο Σύστημα Εμπορίας Εκπομπών (ETS), έσοδα από τον νέο Μηχανισμό Συνοριακής Προσαρμογής Άνθρακα (CBAM), μια εισφορά σε μη ανακυκλώσιμα απορρίμματα ηλεκτρονικών, ένα μερίδιο από τους φόρους καπνού και μια ετήσια συνεισφορά μεγάλων εταιρειών με τζίρο άνω των 100 εκατ. €. Σύμφωνα με εκτιμήσεις, οι νέοι αυτοί πόροι θα μπορούσαν να καλύψουν περίπου το 20% του συνολικού ΠΔΠ 2028-2034, μειώνοντας αντίστοιχα την εξάρτηση από τις παραδοσιακές συνεισφορές των κρατών-μελών. Η πρόταση αυτή θεωρείται βήμα προς μια πιο αυτόνομη δημοσιονομική ένωση, αφού η υιοθέτηση ίδιων πόρων σε ευρωπαϊκό επίπεδο ανέκαθεν συνδέεται με την εμβάθυνση της ενοποίησης. Αντίθετα, δεν περιλαμβάνεται κάποιος νέος κοινός δανεισμός στα πρότυπα του NextGenerationEU, με εξαίρεση μια δυνατότητα παροχής έως 400 δισ. € σε δάνεια προς κράτη-μέλη για μελλοντικές κρίσεις, η οποία πιθανότατα συνεπάγεται νέα κοινή έκδοση χρέους, αν και αυτό δε διατυπώνεται ρητά.
Πολιτικά διλήμματα και θεσμικές προκλήσεις
Η εν λόγω πρόταση, η οποία ισορροπεί ανάμεσα στη φιλοδοξία και τον πολιτικό ρεαλισμό, αναμένεται να αποτελέσει αντικείμενο έντονων διαβουλεύσεων και αντιπαραθέσεων. Το ύψος και η κατανομή των πόρων του προϋπολογισμού συνθέτουν ένα κρίσιμο πολιτικό διακύβευμα, εγείροντας θεμελιώδη ερωτήματα σχετικά με τον τρόπο γεφύρωσης των αποκλινουσών επιδιώξεων ανάμεσα στα κράτη-μέλη που πρεσβεύουν τη δημοσιονομική εγκράτεια και εκείνα που διεκδικούν μια πιο τολμηρή προσέγγιση στην ευρωπαϊκή χρηματοδότηση.
Ταυτόχρονα, τόσο το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο (Ε.Κ.) όσο και οι κυβερνήσεις αρκετών κρατών-μελών έχουν εκφράσει ουσιαστικές επιφυλάξεις ως προς τη γενικότερη φιλοσοφία της πρότασης. Η κριτική επικεντρώνεται ιδιαίτερα στην προβλεπόμενη περιστολή των πόρων που προορίζονται για τις παραδοσιακά αναδιανεμητικές πολιτικές, με προεξάρχουσες την Πολιτική Συνοχής και την Κοινή Αγροτική Πολιτική, ώστε να κατευθυνθούν οι πόροι προς νεοπαγείς στρατηγικές προτεραιότητες.
Το Ε.Κ., του οποίου η έγκριση είναι απαραίτητη για την οριστική επικύρωση του νέου Πολυετούς Δημοσιονομικού Πλαισίου, αναμένεται να επιμείνει είτε στην αύξηση των εν λόγω κονδυλίων, είτε στην ενίσχυση του συνολικού χρηματοδοτικού φακέλου, ακολουθώντας τη διαχρονική του προσήλωση σε μια Ευρώπη που θέτει την κοινωνική και περιφερειακή συνοχή ως θεμελιώδη αξία.
Παράλληλα, έντονη κριτική έχει πυροδοτήσει η προοπτική θέσπισης νέων πηγών εσόδων, όπως η επιβολή εταιρικού φόρου στις μεγάλες επιχειρήσεις, η οποία λειτουργεί ως σημείο αιχμής για αρκετές κυβερνήσεις, καθώς εκλαμβάνεται ως ενδεχόμενη υπονόμευση της εθνικής φορολογικής τους αυτονομίας.
Οι θεσμικές προκλήσεις είναι εξίσου σημαντικές. Η έγκριση του ΠΔΠ απαιτεί ομοφωνία στο Συμβούλιο της Ε.Ε. και σύμφωνη γνώμη του Ε.Κ., γεγονός που σημαίνει ότι κάθε κράτος και κάθε μεγάλη πολιτική ομάδα έχει δικαίωμα βέτο. Οι επόμενοι μήνες προμηνύονται ένα “διαπραγματευτικό μαραθώνιο”, κατά τον οποίο η αρχική πρόταση πιθανότατα θα τροποποιηθεί ουσιαστικά, αν όχι ριζικά, ώστε να γίνει αποδεκτή απ’ όλους. Αυτές οι θεσμικές τριβές ενδέχεται να δυσχεράνουν περαιτέρω την ενιαία στάση της Ε.Ε. στις διαπραγματεύσεις.
Συνοψίζοντας, βρισκόμαστε στο αρχικό στάδιο μιας παρατεταμένης διαδικασίας πολιτικών διεργασιών και λεπτών διαβουλεύσεων. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει το γεγονός ότι η Ελλάδα πρόκειται να αναλάβει την εκ περιτροπής Προεδρία του Συμβουλίου κατά το δεύτερο εξάμηνο του 2027, μία περίοδος που συμπίπτει με την κορύφωση των διαπραγματεύσεων. Η συγκυρία αυτή προσφέρει στη χώρα μια πολύτιμη ευκαιρία να επηρεάσει ουσιαστικά και αποφασιστικά τον χαρακτήρα και το περιεχόμενο του τελικού συμβιβασμού, ενισχύοντας τη θέση της στο ευρωπαϊκό γίγνεσθαι.
Τούτων δοθέντων, ο ευρωπαϊκός προϋπολογισμός ανέκαθεν υπήρξε κάτι παραπάνω από μια δημοσιονομική συμφωνία, αποτελεί αντανάκλαση των προτεραιοτήτων και της συνοχής της Ένωσης και ταυτόχρονα εργαλείο για την προώθηση της ενοποίησης. Το ΠΔΠ 2028-2034 επιχειρεί να ισορροπήσει ανάμεσα στη φιλοδοξία να θωρακίσει την Ευρώπη απέναντι σε νέες απειλές και στην πολιτική πραγματικότητα των περιορισμένων διαθέσιμων πόρων και της ανάγκης συναίνεσης. Ως “βήμα μπροστά”, φιλόδοξο αλλά συγκρατημένο, αντανακλά τις δυνατότητες αλλά και τις επιφυλάξεις των κρατών-μελών στο τρέχον στάδιο της ενοποίησης.
* Ο Νικόλαος Μωραϊτάκης είναι υποψήφιος διδάκτωρ Πανεπιστημίου Κρήτης.
