Πολύς λόγος γίνεται τον τελευταίο καιρό στην Ευρώπη για φιλόδοξο πρόγραμμα εξοπλισμού που θα προσφέρει στη «Γηραιά Ήπειρο» την ασφάλεια που έχασε όταν ο Ντόναλντ Τραμπ έκανε σαφές πως η αμυντική «ομπρέλα» των ΗΠΑ δεν πρέπει να θεωρείται δεδομένη για τους παραδοσιακούς συμμάχους τους στην ανατολική πλευρά του Ατλαντικού.
Το πρόγραμμα -όπως έχει διαμορφωθεί μέχρι στιγμής- με την ονομασία Readiness 2030 προβλέπει ως στόχο συνολικά περίπου 800 δισ. €. Από αυτά πυρήνας θα είναι τα 150 δισ. € του προγράμματος SAFE, που θα προηγηθεί όλων των υπολοίπων ενεργειών και περιλαμβάνει δάνεια για κοινούς εξοπλισμούς. Τα υπόλοιπα στηρίζονται σε δημοσιονομική ευελιξία, ανακατεύθυνση άλλων κονδυλίων, και ιδιωτική συμμετοχή — κάτι που αναμένεται να φτάσει έως τα 800 δισ. € σε πιθανή διεύρυνση, ανάλογα με την κινητοποίηση κεφαλαίων.
Εξοπλιστικό άλμα
Και επειδή οι απόλυτοι αριθμοί είναι αδύναμοι να περιγράψουν τα μεγέθη που θα δαπανηθούν, ως μέτρο σύγκρισης μπορεί να αναφερθεί η τρέχουσα ΚΑΠ που για 7 χρόνια προβλέπει κάτι λιγότερο από 400 δισ. €.
Η Ευρωπαϊκή Ένωση δηλαδή θα δαπανήσει μέσα 5 χρόνια πάνω από τα διπλάσια χρήματα από όσα θα διαθέσει για να εξασφαλίσει την στήριξη της παραγωγής τροφίμων προκειμένου να εξοπλιστεί στρατιωτικά.
Ανεξάρτητα από την σκοπιμότητα, αλλά κυρίως τον ρεαλισμό ενός τέτοιου εγχειρήματος και παρά τα βραχυπρόθεσμα οφέλη, υπάρχουν ερωτήματα σχετικά με τη βιωσιμότητα του υπέρογκου εξοπλιστικού και την αποτελεσματικότητα, καθώς οι δαπάνες αυξάνονται αλλά οι δυνατότητες δεν συγκρίνονται με των στρατιωτικών υπερδυνάμεων.
Παρόλα αυτά φαίνεται πως οι εξοπλισμοί αντιμετωπίζονται περίπου ως υπαρξιακό ζήτημα για την Ευρώπη απέναντι σε μια και μόνο απειλή. Καθώς μόνο αυτή η απειλή ενώνει όλους τους ευρωπαίους εταίρους σε ομοφωνία και κοινές αποφάσεις.
Η Ευρώπη προετοιμάζεται για έναν εξωτερικό εχθρό, ενώ αγνοεί την εσωτερική κοινωνική της κατάρρευση
Δύσκολα μπορεί να φανταστεί κανείς την Ευρωπαϊκή Ένωση ως ανεξάρτητη στρατιωτική δύναμη με κοινό στρατιωτικό δόγμα που να αφορά οποιαδήποτε δράση πέραν της ρωσικής απειλής. Τουλάχιστον κρίνοντας με βάση το παρελθόν και τις «ομοφωνίες» και την κοινή στάση της Ένωσης σε σοβαρά ζητήματα εξωτερικής πολιτικής.
Παρόλα αυτά η Ευρώπη φαίνεται να προσπαθεί να προλάβει, έστω και με μεγάλο κόστος, έναν εξωτερικό κίνδυνο, ενώ την ίδια στιγμή δείχνει να αγνοεί πραγματικά τι συμβαίνει στο εσωτερικό της και κυρίως μοιάζει να αγνοεί την ίδια την ιστορία. Και σύμφωνα με τον Αμερικανό φιλόσοφο Σανταγιάνα: «Όποιος αγνοεί την ιστορία είναι καταδικασμένος να την επαναλάβει».
Κρίση εντός των τειχών
Τι «αγνοούν» σήμερα οι ευρωπαίοι ηγέτες; Μάλλον εθελοτυφλούν ή μοιάζουν να βρίσκονται παγιδευμένοι σε πολιτικές που προσφέρουν ασπιρίνες σε βαριά άρρωστα οικονομικά συστήματα και κοινωνίες που παραπαίουν μπροστά σε αδιέξοδα.
Πως αλλιώς μπορεί να εξηγήσει κανείς ότι στην άλλοτε ευημερούσα Ευρωπαϊκή Ένωση το 21% των πολιτών ή σε απόλυτους αριθμούς 93,3 εκατομμύρια άνθρωποι βρίσκονται στα όρια της φτώχειας και του κοινωνικού αποκλεισμού;
Το ποσοστό φτώχειας (δείκτης AROPE της ΕΕ) δεν είναι σε όλες τις χώρες το ίδιο. Στην κορυφή της λίστας βρίσκονται η Βουλγαρία με 30,3% το 2024, η Ρουμανία με 27,9% και η Ελλάδα με 26,9%, ενώ στις χώρες με το χαμηλότερο ποσοστό συμπεριλαμβάνονται οι Τσεχία, η Σλοβενία και οι Κάτω Χώρες με ποσοστό κάτω από 16%.
Αν και οι περισσότερες χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης βρίσκονται κοντά στις μέσες τιμές είναι αξιοπρόσεκτο ότι τα πέντε τελευταία χρόνια ο δείκτης φτώχειας παρουσίασε μεγάλη αύξηση 1 ποσοστιαία μονάδα στη Γερμανία (15,8%), 1,3 ποσοστιαία μονάδα στην Φινλανδία (12,9%), 3 ποσοστιαίες μονάδες στην Γαλλία (16,6%) και 3,5 ποσοστιαίες μονάδες στην Σλοβακία (15,4%). Γεγονός εντυπωσιακό αν σκεφτεί κανείς ότι στην πλειονότητα τους τουλάχιστον πρόκειται για εύρωστες οικονομικά χώρες με ιδιαίτερα ανεπτυγμένο «δίχτυ» κοινωνικής προστασίας.
Σύμφωνα δε με τις προβλέψεις της ίδιας της ΕΕ αναμένεται σταθεροποίηση του δείκτη τον χρόνο που διανύουμε για 17 χώρες. Η Γερμανία, η Ισπανία, η Ολλανδία και η Φινλανδία θα έχουν μια μικρή μείωση ενώ η Γαλλία, το Λουξεμβούργο, η Αυστρία και η Ελλάδα θα έχουν αύξηση του ποσοστού φτώχειας στους πολίτες τους.
Φτώχεια από πολιτικές επιλογές
Η φτωχοποίηση μεγάλου ποσοστού των ευρωπαίων πολιτών δεν γεννήθηκε εκ του μη όντος. Είναι αποτέλεσμα οικονομικών πολιτικών και διάρθρωσης.
Όταν η φτώχεια γενικεύεται, δεν φτωχαίνει μόνο η κοινωνία αλλά και η δημοκρατία που τη στηρίζει.
Η μεγάλη ακρίβεια ιδιαίτερα σε είδη πρώτης ανάγκης χτύπησε πιο σκληρά τα χαμηλά εισοδήματα καθώς αυτά αναλώνουν μεγαλύτερο μέρος του εισοδήματος τους σε τέτοιες δαπάνες. Σύμφωνα με την επιστημονική υπηρεσία της Ευρωπαϊκής Επιτροπής ο πληθωρισμός κατά το διάστημα Αύγουστος 2021 – Αύγουστος 2022 αύξησε κατά 4 ποσοστιαίες μονάδες την απόλυτη φτώχεια στην Ευρωπαϊκή Ένωση, ενώ υπήρξαν περιπτώσεις σε κράτη μέλη που η αύξηση ήταν έως και 19 ποσοστιαίες μονάδες. Αν και είναι δεδομένο ότι ο πληθωρισμός πλήττει τα χαμηλότερα εισοδήματα σε κάποιες χώρες όπως αναφέρει η υπηρεσία όπως η Τσεχία, η Ιταλία, η Ιρλανδία και οι Βαλτικές τα χαμηλότερα εισοδήματα επλήγησαν ακόμα περισσότερο.
Εκτός από τα είδη διατροφής σημαντικό ρόλο στη φτωχοποίηση έπαιξε και η ακρίβεια στην ενέργεια. Η ακραία αύξηση του ενεργειακού κόστους, ιδιαίτερα στις χώρες με χαμηλούς εισοδηματικούς μέσους όρους, επέκτειναν τη φτώχεια σε ευρύτερα κοινωνικά στρώματα. Μια μεταβλητή που επιδεινώνει ακόμα περισσότερο τη φτώχεια είναι οι επενδύσεις. Η ενεργειακή ακρίβεια και ο πληθωρισμός που προκαλεί θεωρείται ως εμπόδιο για νέες επενδύσεις από το 87% των ευρωπαϊκών επιχειρήσεων. Έτσι αν και το ποσοστό των επενδύσεων ως προς το Ευρωπαϊκό ΑΕΠ είναι σταθερό περίπου στο 23%, όλο και περισσότερες επιχειρήσεις εμφανίζονται διστακτικές για επενδύσεις μπροστά στο ρίσκο που δημιουργεί η ενεργειακή ακρίβεια και η δυσκολία πρόβλεψης.
Στέγη: η αόρατη κρίση που χτυπά τα νοικοκυριά
Το υπερβολικό κόστος στέγης λειτουργεί ως ακόμα ένας καθοριστικός παράγοντας φτωχοποίησης των Ευρωπαίων. Με τη στεγαστική επιβάρυνση να είναι αντιστρόφως ανάλογη των εισοδημάτων οδήγησε σε πολλές ευρωπαϊκές χώρες το κόστος στέγης απαιτεί το 40% του εισοδήματος ή ακόμη και το 60% των φτωχότερων. Το δυσβάσταχτο αυτό οικονομικό στρες αναγκάζει τα νοικοκυριά να «θυσιάσουν» δαπάνες που υπό άλλες συνθήκες θεωρούνται «ανελαστικές» όπως τρόφιμα, υγεία, παιδεία κλπ.
Τέτοιες συνθήκες αύξησαν το ποσοστό των αστέγων κατά 24% τα τελευταία δέκα χρόνια στην Ισπανία.
Οι αιτίες που οδήγησαν στην κατάσταση αυτή που λίγο πολύ βιώνουν όλες οι χώρες της Ένωσης είναι πολλές και πιθανόν να διαφέρουν κάποιες από αυτές λόγω ιδιαιτεροτήτων και συνθηκών ανά χώρα. Κοινός παρονομαστής, στην εμφάνιση του φαινομένου όμως, είναι η ετεροχρονισμένη αντίδραση σε παραδοξότητες που δημιούργησε η ίδια η αγορά όπως η κυριαρχία του Airbnb. Η νομοθετική παρέμβαση θα έπρεπε να είναι τέτοια -τόσο σε επίπεδο Ένωσης όσο και επίπεδο εθνικών κυβερνήσεων- ώστε να εξασφαλίζεται η κοινωνική προστασία όχι μόνο μέσω απαγορεύσεων αλλά κυρίως μέσω κινήτρων που θα στόχευαν τόσο στην κατασκευή, και την ανακαίνιση κατοικιών όσο και την διάθεσή τους. Από την άλλη μια ουσιαστική επιδοματική πολιτική θα μπορούσε να αμβλύνει βραχυπρόθεσμα το πρόβλημα στις χώρες όπως οι μεσογειακές όπου και λόγω του τουρισμού είναι πιο οξύ.
Μοιάζουν εικόνες ενάντια σε κάθε λογική και όμως είναι πραγματικότητα χιλιάδες διαδηλωτές να βρίσκονται στους δρόμους των μεγαλύτερων ισπανικών θέρετρων και να διαδηλώνουν κατά του… υπερ-τουρισμού. Η εξήγηση δεν βρίσκεται μάλλον στα προφανή αφού παρά την ανάδειξη του τόπου τους και την οικονομική του ανάπτυξη οι πόροι που έχασαν και η ζωή που καλούνται πλέον να ζήσουν δεν αντιστοιχεί στο τίμημα που λαμβάνουν και η φτώχεια μαζί με την έλλειψη πόρων κάνει και εκεί την εμφάνισή της.
Το ένα τρίτο της Ευρώπης στο περιθώριο
Όλα τα παραπάνω, συνθέτουν την εικόνα μιας φτώχειας ίσως η Ευρώπη να βλέπει για πρώτη φορά σε καιρό ειρήνης. Με το ένα τρίτο της κοινωνίας στις περισσότερες χώρες να βρίσκεται στα όρια του περιθωρίου οι συνθήκες έχουν αρχίσει να γίνονται επικίνδυνες. Τα 93 εκατομμύρια -σύμφωνα με τις εκτιμήσεις της ΕΕ- είναι ένας τεράστιος αριθμός ανθρώπων που ωθούμενος σε αδιέξοδο κινείται στα πολιτικά άκρα προκειμένου να εκφραστεί. Μαζί με αυτούς στα άκρα κινούνται και όσοι αντιλαμβάνονται ότι το αδιέξοδο δεν αφορά το ένα τρίτο της κοινωνίας αλλά το σύνολο, κάτι που ίσως δεν θα φανεί σήμερα ή αύριο όμως θα φανεί οπωσδήποτε σύντομα. Ο φόβος του αδιεξόδου, δηλαδή, δεν ρίχνει τη σκιά του μόνο σε εκείνους που το ζουν αλλά και σε εκείνους που το βλέπουν να συμβαίνει και πιστεύουν ότι είναι εύκολο να βρίσκονται αύριο στο ίδιο αδιέξοδο και εκείνοι.
Η ελληνική ιδιαιτερότητα
Ίσως στην Ελλάδα να μην είναι αισθητή αυτή η τάση, καθώς εμείς λόγω της οικονομικής κρίσης, ζήσαμε το αδιέξοδο και τη διαφυγή προς τα πολιτικά άκρα σε προηγούμενο χρόνο. Θέλουμε να πιστεύουμε ότι περάσαμε τις δικές μας Συμπληγάδες και τουλάχιστον τώρα το πολιτικό εκκρεμές βρίσκεται εντός ορίων μιας κανονικότητας.
Όμως κι αυτή η κανονικότητα υπονομεύεται από την φτώχεια στην οποία πρωταγωνιστούν -όσον αφορά την Ευρωπαϊκή Ένωση- οι Έλληνες. Όσο στέρεη κι αν δείχνει η πολιτική κανονικότητα μας είναι έτοιμη να καταρρεύσει κάτω από το βάρος της ανέχειας.
Πολιτική μετάλλαξη: Τα άκρα σε θέση εξουσίας
Το ίδιο όμως συμβαίνει και σε ολόκληρη την Ευρώπη. Είναι κανόνας πια κάθε εκλογική Κυριακή ειδικά τον τελευταίο καιρό και όταν πρόκειται για προεδρικές εκλογές, να μην πρωταγωνιστούν υποψήφιοι παραδοσιακών πολιτικών δυνάμεων αλλά ένας υποψήφιος από τους παραδοσιακούς πολιτικούς χώρους και ένας που χαρακτηρίζεται από θέσεις και λόγο ακραίος.
Στο ίδιο μήκος κύματος και στις κοινοβουλευτικές εκλογές το να πρωταγωνιστούν κόμματα πολλές φορές χωρίς ιστορία, αλλά με ακραίες θέσεις και λόγο είναι πλέον μια εικόνα συνήθης που δίνει την εντύπωση ότι όλοι αυτοί οι επίδοξοι… σωτήρες των ευρωπαϊκών λαών βρίσκονται ένα βήμα πριν από την εξουσία.
Ακόμη και αν δεν το θέλαμε να τους ταυτίσουμε με χώρους και ιδεολογίες, οι λόγοι και οι θέσεις τους το κάνουν και μαζί κάνουν το νέο πολιτικό παζλ της Ευρώπης να μοιάζει με το μακρινό πολιτικό τοπίο πριν από ένα αιώνα περίπου όταν οι συνθήκες ήταν διαφορετικές αλλά και όμοιες με τις σημερινές. Όταν μεταξύ άλλων η αδυναμία των πολιτικών της εποχής (και όχι μόνον) επέτρεψε να γεννηθούν και να ευδοκιμήσουν οι ιδεολογίες που σκόρπισαν το χάος και τον όλεθρο σε ολόκληρο τον κόσμο.
Ας ελπίσουμε μόνο αν η ιστορία να επαναληφθεί, σύμφωνα με τα λεγόμενα του Σανταγιάνα, να επαναληφθεί ως φάρσα και όχι ξανά σαν τραγωδία.
