Η συμπλήρωση 10 χρόνων από τη νίκη του ΣΥΡΙΖΑ, τον Γενάρη του 2015, πυροδότησε πολλές συζητήσεις. Απολογισμοί, εκτιμήσεις, αναλύσεις. Όλες σχεδόν με μια επικεφαλίδα: “Η κυβέρνηση της πρώτης φοράς Αριστεράς!”.
Έχω τη γνώμη ότι πολύ σπάνια συναντά κανείς τόσες ανακρίβειες συγκεντρωμένες σε μια και μόνη φράση!
Πρώτον, γιατί δεν υπήρξε ποτέ “κυβέρνηση της Αριστεράς”. Είχαμε συγκυβέρνηση Αριστεράς-Ακροδεξιάς!
Δεύτερον, γιατί από τα ίδια τους τα πεπραγμένα πολύ δύσκολα θα συναντήσει κανείς κάτι που θα μπορούσε να το χαρακτηρίσει «αριστερό», όπως κι αν προσεγγίζει τον όρο.
Και το τρίτο και σημαντικότερο: ακόμη κι αν θεωρήσουμε ότι επρόκειτο για “κυβέρνηση της Αριστεράς”, σίγουρα δεν ήταν αυτή “η πρώτη φορά”. Η πρώτη κυβέρνηση της Αριστεράς που γνώρισε η χώρα, εξαιρουμένης εκείνης του “βουνού”, ήταν η κυβέρνηση του ΠΑΣΟΚ και του Ανδρέα Παπανδρέου της περιόδου 1981-1985, μακράν κάθε επόμενης ακόμη και του ΠΑΣΟΚ (γιατί μετά το ίδιο το ΠΑΣΟΚ πνίγηκε στον κυβερνητισμό και στη διαχείριση της εξουσίας) και φυσικά και του ΣΥΡΙΖΑ!
Και αυτό δεν είναι σύνθημα ούτε κουβέντα του αέρα. Στηρίζεται σε πλήθος στοιχείων, νόμων, αποφάσεων και παρεμβάσεων, που θα χρειαζόταν ένας μικρός τόμος για να περιληφθούν όλα. Θα επιχειρήσω μια μικρή καταγραφή για να θυμηθούν οι παλαιότεροι και να μάθουν οι νεότεροι.
Καταρχάς, καταλαβαίνω ότι υπάρχει το πρωτογενές ερώτημα: Ποιο μέτρο άραγε θα μπορούσε να χαρακτηριστεί “αριστερό”; Για όσους δεν έχουμε τη δογματική ασφάλεια της μαρξιστικής-λενινιστικής άποψης, αυτό είναι ένα επίκαιρο αλλά και βασανιστικό ερώτημα, με το οποίο ασχολείται όλη η σύγχρονη διανόηση. Θα το παρακάμψω γιατί δε γίνεται αλλιώς. Θα παραθέσω απλώς μερικά μόνο από τα μέτρα και τις αποφάσεις της πρώτης κυβέρνησης του Α. Παπανδρέου και ας αποφασίσουν οι αναγνώστες για τον χαρακτήρα τους.
Η μεγάλη Αλλαγή
Το 1981 δεν είχαμε στη χώρα μια απλή αλλαγή πολιτικών συσχετισμών, αλλά μια μεγάλη πολιτική αλλαγή με έντονο και εμφανές “ιδεολογικό πρόσημο”, που με βάση το τρίπτυχο «εθνική ανεξαρτησία, λαϊκή κυριαρχία, κοινωνική απελευθέρωση», ήταν προσανατολισμένη σε πολύ συγκεκριμένη κατεύθυνση: τη διασφάλιση της ισότητας των πολιτών μέσω της ενίσχυσης των ασθενέστερων ομάδων, την εξάλειψη των διακρίσεων, τη βελτίωση των προϋποθέσεων άσκησης των ελευθεριών, αλλά και του γενικού αισθήματος ελευθερίας και τις πολλές θεσμικές μεταρρυθμίσεις μαζί με μια πραγματικά αδέσμευτη και ανεξάρτητη εξωτερική πολιτική.
Η πρώτη “δέσμη” μέτρων αποσκοπούσε στην άμεση οικονομική ενίσχυση των λιγότερο προνομιούχων, δηλαδή κυρίως των μισθωτών, των συνταξιούχων και των αγροτών. Έτσι είχαμε τις μεγάλες αυξήσεις μισθών στον δημόσιο και ιδιωτικό τομέα, την καθιέρωση της ΑΤΑ (αυτόματης τιμαριθμικής προσαρμογής), την υιοθέτηση μηνιαίας άδειας με αποδοχές για όλους, τη μείωση των ωρών εβδομαδιαίας εργασίας σε 40, την αύξηση των κοινωνικών δαπανών του κράτους, τη γενναία αύξηση έως και διπλασιασμό των κατώτατων συντάξεων (22% για το ΙΚΑ, 50% για ΤΕΒΕ, εμπόρων, 100% για ΟΓΑ), την ενίσχυση των αγροτικών πόρων του προϋπολογισμού και την τόνωση του αγροτικού εισοδήματος. Στο ζήτημα της Οικονομίας ευρύτερα είχαμε μια σειρά αλλαγών καθαρά σοσιαλιστικού χαρακτήρα, όπως ο Ν. 1386/83, για τη διάσωση των προβληματικών επιχειρήσεων και οι Νόμοι 1365/83 και 1235/83 για το “κοινωνικό πρόσωπο” των επιχειρήσεων, με τους οποίους κρατικοποιήθηκαν εμβληματικές επιχειρήσεις που ανήκαν σε ισχυρούς οικονομικούς παράγοντες, όπως η ΛΑΡΚΟ, η ΠΥΡΚΑΛ, η ΑΓΕΤ-ΗΡΑΚΛΗΣ, η Ελληνική Χαλυβουργία, τα ναυπηγεία Σκαραμαγκά, η Πειραϊκή-Πατραϊκή, η πολυεθνική ΕΣΣΟ-Πάππας κ.λπ., και διασώθηκαν χιλιάδες θέσεις εργασίας!
Η πραγματική ιστορική συμφιλίωση
Ακόμη σημαντικότερο και νομίζω μη αμφισβητήσιμο είναι το ιστορικό ίχνος της πρώτης θητείας του ΠΑΣΟΚ όσον αφορά στα μέτρα που λήφθηκαν για το ξεπέρασμα των σχισμάτων του παρελθόντος, που για δεκαετίες πλήγωναν την Ελλάδα. Η αναγνώριση της Εθνικής Αντίστασης, η συνταξιοδότηση και οι λοιπές παροχές στους αγωνιστές και ο επαναπατρισμός των πολιτικών προσφύγων του Δημοκρατικού Στρατού, η κατάργηση των φακέλων και των πιστοποιητικών κοινωνικών φρονημάτων (ο πατέρας μου δεν μπόρεσε ποτέ να διοριστεί ως εκπαιδευτικός στο Δημόσιο γιατί ήταν ΕΑΜίτης), η κατάργηση της Χωροφυλακής, η κατάργηση των μεταξικών και μετεμφυλιακών νόμων που, ναι, ίσχυαν ακόμη, όπως οι νόμοι περί κατασκοπίας ή περί τεντιμποϊσμού, η αποστρατικοποίηση της ΥΕΝΕΔ κ.λπ. Τότε για πρώτη φορά (και εδώ οι δύο αυτές λεξούλες αποκτούν συγκλονιστικό νόημα) ήρθαν στο προσκήνιο της πολιτικής, οικονομικής και κοινωνικής ζωής οι μισοί Έλληνες που ήταν επί δεκαετίες αποκλεισμένοι!
Στον τομέα της προστασίας των κοινωνικών και πολιτικών δικαιωμάτων και τη δημιουργία του κοινωνικού κράτους έγινε πραγματική επανάσταση! Από πού να αρχίσει και πού να τελειώσει κανείς. Με τον Ν. 1397/83 δημιουργήθηκε το Εθνικό Σύστημα Υγείας, που τώρα όλοι ομνύουν στο όνομά του και πλειοδοτούν στην υπεράσπισή του. Ψηφίστηκε ο πιο φιλεργατικός νόμος στην Ευρώπη, ο Ν. 1264/82, με τον οποίο κατοχυρώθηκαν τα εργασιακά δικαιώματα, ορίστηκε κατώφλι για τις απολύσεις εργαζομένων, εξισώθηκε η αποζημίωση λόγω απόλυσης των εργατών με εκείνη των υπαλλήλων, θεσπίστηκε η συμμετοχή των εργαζομένων στα Δ.Σ. των δημόσιων επιχειρήσεων, καταργήθηκε το εργοδοτικό λοκ άουτ, καταργήθηκε η “νόμιμη” απαγόρευση της απεργίας, αυξήθηκαν οι άδειες των εργαζομένων, προστατεύτηκαν (έως ασυδοσίας) τα συνδικαλιστικά δικαιώματα, αναγνωρίστηκε και πλέον αποζημιώνεται το εργατικό ατύχημα κ.λπ.
Με την υπ’ αριθμ. 6 ΕΓΣΣΕ/1984 καθιερώθηκε το 40ωρο- 5νθήμερο- 8ωρο χωρίς μείωση αποδοχών και με τον Ν. 1346/83 η άδεια τεσσάρων εβδομάδων μετ’ αποδοχών. Ιστορικές ήταν επίσης οι αλλαγές στο Οικογενειακό Δίκαιο (Ν. 1329/83) και η κατοχύρωση της ισότητας των δύο φύλων με μέτρα όπως η κατάργηση της προίκας, η επιβολή τής από κοινού λήψης των αποφάσεων που αφορούν τους δύο συζύγους, η διατήρηση του πατρικού ονόματος της γυναίκας και μετά τον γάμο, η θέσπιση ισότητας των συζύγων ως προς τη γονική τους ιδιότητα, η αναγνώριση του συναινετικού διαζυγίου, η μείωση του ορίου ενηλικίωσης κι η ψήφος στα 18 χρόνια, η πρόσδοση νομικών δικαιωμάτων και υποχρεώσεων στους ανηλίκους και η πλήρης ενοποίηση των δικαιωμάτων των εκτός γάμου παιδιών με τα δικαιώματα των γεννημένων σε γάμο, η θέσπιση του πολιτικού γάμου παρά τη λυσσώδη αντίδραση της Εκκλησίας, η κύρωση των διεθνών συμβάσεων για την προστασία της μητρότητας (Ν. 1302/83) και κατά των διακρίσεων των γυναικών γενικά (Ν. 1342/83) και ειδικά στις εργασιακές σχέσεις (Ν. 4483/84) και πολλά ακόμη!
Μία “θεσμική επανάσταση”
Δεν έχει λιγότερη σημασία και η “θεσμική επανάσταση” σε όλους σχεδόν τους τομείς της δημόσιας ζωής! Οι ιστορικοί Νόμοι 1270/82 και 1416/84 καθιέρωσαν ουσιαστικά την αποκέντρωση στη χώρα και ενίσχυσαν θεαματικά την Τοπική Αυτοδιοίκηση: Δόθηκαν νέες αρμοδιότητες αναπτυξιακού χαρακτήρα στους ΟΤΑ, δημιουργήθηκαν θεσμοί διακοινοτικής συνεργασίας και κίνητρα για εθελοντικές συνενώσεις των μικρών κοινοτήτων, θεσπίστηκε νομικό πλαίσιο για τις επιχειρήσεις των ΟΤΑ και τις προγραμματικές συμφωνίες, ιδρύθηκαν θεσμοί λαϊκής συμμετοχής και δημοτικής αποκέντρωσης (διαμερισματικά και συνοικιακά συμβούλια, πάρεδροι οικισμών κ.λπ.), καταργήθηκε πλήρως ο έλεγχος σκοπιμότητας του διορισμένου νομάρχη, δημιουργήθηκαν τα νομαρχιακά συμβούλια, αποκεντρώθηκαν σημαντικοί πόροι στους ΟΤΑ κ.λπ.
Να μην ξεχάσουμε και το δικαίωμα που δόθηκε στους ΟΤΑ για την ίδρυση των ΚΑΠΗ, που σύντομα αποδείχθηκαν ένας από τους πιο ευφάνταστους, στοχευμένους και αποτελεσματικούς, δηλαδή πραγματικά κοινωνικούς, θεσμούς. Σπουδαία επίσης ήταν και η περιβαλλοντική και οικιστική παρέμβαση με τα πρώτα Ρυθμιστικά Σχέδια Αθήνας (Ν. 1515/85) και Θεσσαλονίκης (Ν. 1561/85), αλλά και τον ιστορικό νόμο Τρίτση (Ν. 1337/83), με τον οποίο επιχειρήθηκε για πρώτη φορά στη χώρα ο γενικός πολεοδομικός και χωροταξικός σχεδιασμός, τα βασικά σημεία του οποίου ισχύουν και σήμερα, 40 χρόνια μετά!
Εδώ πρέπει, επίσης, να θυμηθούμε τον εκδημοκρατισμό των Πανεπιστημίων με τον πρωτοπόρο προοδευτικό Νόμο-Πλαίσιο 1268/82 με την κατοχύρωση του πανεπιστημιακού ασύλου και την κατάργηση της αυθεντίας της “έδρας”, καθώς και την αναβάθμιση και ενίσχυση της Μέσης Εκπαίδευσης με τον άλλο ιστορικό Ν. 1566/85. Ο Πολιτισμός με τη Μελίνα έγινε κτήμα κάθε πολίτη από άκρη σε άκρη της χώρας!
Σταματώ εδώ γιατί κουράστηκα και σας κούρασα. Κοιτώ μάλιστα το αρχείο μου με απελπισία γιατί βλέπω δεκάδες άλλα ζητήματα που θα μπορούσα να αναφέρω. Ξέρω βέβαια ότι αυτά τα θέματα δεν είναι δημοφιλή και ότι λίγοι θα φτάσουν την ανάγνωση του άρθρου αυτού ως το τέλος. Το θεωρώ όμως υποχρέωσή μου για την αποκατάσταση μιας αδήριτης ιστορικής αλήθειας απέναντι στις διαστρεβλώσεις, τις παρασιωπήσεις και τις λοιδορίες. Αλλά και την οικειοποίηση...
Ο Αλέξις ντε Τοκβίλ είπε κάποτε ότι «η ιστορία είναι μια πινακοθήκη όπου υπάρχουν λίγοι αυθεντικοί πίνακες και πολλά αντίγραφα». Και τα πράγματα είναι χειρότερα αν τα αντίγραφα είναι και κακής ποιότητας. Τότε όσους διευθυντές και να αλλάξει η πινακοθήκη, επισκέπτες δε θα δει!
Εξωτερική πολιτική - Η αδέσμευτη Ελλάδα
Υπάρχει, τέλος, και η εξωτερική πολιτική, όπου η κυβέρνηση του Ανδρέα Παπανδρέου έδωσε μάχες, ακόμα και κόντρα στους διεθνείς συσχετισμούς, για να υπερασπιστεί τα συμφέροντα του έθνους και του λαού μας. Εδώ δε χρειάζεται να πούμε πολλά. Αρκεί να θυμίσουμε πως, σύμφωνα με τα πρόσφατα αποχαρακτηρισμένα αρχεία της CIA, ο Ανδρέας Παπανδρέου εθεωρείτο τότε ο «τρίτος πιο επικίνδυνος άνθρωπος για την Αμερική» μετά τον Σαντάμ και τον Καντάφι!
Να θυμηθούμε την πραγματικά ανεξάρτητη εξωτερική πολιτική, που για πρώτη φορά στη σύγχρονη ιστορία της απέκτησε η χώρα, όπου το σύνθημα “η Ελλάδα στους Έλληνες” πήρε “σάρκα και οστά” με τη συμμετοχή στο κίνημα των Αδεσμεύτων και την Πρωτοβουλία των Έξι για την παγκόσμια ειρήνη, την ενεργή υποστήριξη στα ένοπλα απελευθερωτικά κινήματα του τρίτου κόσμου (θυμάμαι το σύνθημα της νεολαίας ΠΑΣΟΚ “Μιρ, Μιρ, Φενταγίν, Τουπαμάρος, Βιετκόγκ”) ή τις αδελφικές σχέσεις με την PLO και τον Γιασέρ Αραφάτ και τη φιλοξενία του στην Ελλάδα όταν τον καταζητούσαν όλες οι μυστικές υπηρεσίες της Δύσης ως τον υπ’ αριθμ. 1 παγκόσμιο τρομοκράτη! Να θυμίσω ότι τότε η Τουρκία δεν τολμούσε να βγάλει όχι πολεμικό πλοίο, αλλά ούτε ερευνητικό σκάφος στο Αιγαίο και όταν το επιχείρησε το 1987 με το “Σισμίκ”, ο Ανδρέας απείλησε με πόλεμο, έχοντας εξασφαλίσει τη δέσμευση Ζίβκοφ ότι η Βουλγαρία θα πολεμούσε στο πλευρό μας, με αποτέλεσμα τη θεαματική υποχώρηση της Τουρκίας!
* Ο Τρύφωνας Δάρας είναι νομικός, ιστορικό στέλεχος του ΠΑΣΟΚ στη Δυτική Αθήνα.
