iphone app
android app
iphone app android app
Τετάρτη 22 Νοεμβρίου 2017

ΣΤΗΝ ΜΝΗΜΗ ΤΟΥ ΜΑΝΟΛΗ ΜΠΟΡΜΠΟΥΔΑΚΗ


ΤΟΥ ΜΙΧΑΛΗ Γ. ΑΝΔΡΙΑΝΑΚΗ

Μετά από μια μακρά επώδυνη περίοδο ασθένειας, που άρχισε λίγο μετά από τη συνταξιοδότησή του, ο επίτιμος έφορος Βυζαντινών Αρχαιοτήτων Κρήτης και αγαπημένος φίλος Μανόλης Μπορμπουδάκης αναπαύθηκε πριν από σαράντα μέρες. Μαζί του έφυγε και μια ολόκληρη εποχή. Ήταν ο βυζαντινολόγος που άφησε έντονο το πέρασμά του από την Κρήτη και τα μνημεία της, τα οποία γνώριζε τόσο καλά όσο κανείς άλλος. Από το 1965 μέχρι το 2000 ήταν ο άνθρωπος-κλειδί για την προστασία των βυζαντινών και μεταβυζαντινών μνημείων της Κρήτης.
Σχεδόν μόνος του στα πρώτα χρόνια, σε μια αχανή από πλευράς μνημείων και σύνθετων προβλημάτων περιοχή, λόγω και της γνωστής σε όλους μας ιδιορρυθμίας του νησιού μας, κατάφερε να ισορροπήσει τα πράγματα και να επιβληθεί σε δύσκολες καταστάσεις για ένα εξαιρετικά μακρό διάστημα. Στην ουσία δημιούργησε εκ του μηδενός μια υπηρεσία μεγάλη και δραστήρια, τη 13η Εφορία Βυζαντινών Αρχαιοτήτων, την οποία διοίκησε με πυγμή όλα αυτά τα χρόνια και πέτυχε πολλά πράγματα. Έδωσε το κύριο βάρος στην προστασία και την ανάδειξη των μνημείων, ακολουθώντας τις αρχές που κυριαρχούσαν τότε. Στα χρόνια του δεκάδες ξεχασμένα ξωκκλήσια στα πιο απομακρυσμένα σημεία της Κρήτης γνώρισαν τη φροντίδα της Αρχαιολογικής Υπηρεσίας, πολλά μοναστήρια εγκαταλειμμένα από χρόνια ξαναλειτούργησαν, εκατοντάδες εικόνες και άλλα αντικείμενα και πολλές τοιχογραφίες συντηρήθηκαν και ήλθαν και πάλι στο φως. Τέλος, ένας μεγάλος αριθμός από εργαζόμενους κάθε ειδικότητας αποτελούν χάρη στην ευρύτητα των αντιλήψεών του, την τάση του να παίρνει πάνω του όλες τις ευθύνες, αλλά και το φιλάνθρωπο χαρακτήρα του, το μόνιμο προσωπικό που στελεχώνει τις δυο Εφορείες Βυζαντινών Αρχαιοτήτων σήμερα. Ο ίδιος εργαζόταν σκληρά, χωρίς να λογαριάζει μέρες και ώρες μέχρι την τελευταία ημέρα της θητείας του.
Ως επιστήμονας ο Μανόλης διακρινόταν για τη δυνατότητά του να ξεχωρίζει τα πράγματα, ιδίως όσον αφορά στα μνημεία της Κρήτης και ιδιαίτερα στον τομέα της μνημειακής ζωγραφικής και της φορητής εικόνας. Το έμπειρο μάτι του αξιολόγησε τα σημαντικότερα μνημεία, στα οποία έδωσε και έμφαση, παράλληλα με τις εκτεταμένες σωστικές επεμβάσεις και λοιπές ενέργειες προστασίας σε άλλα «από τη Γραμπούσα μέχρι το Τοπλού», στις οποίες προχωρούσε με τους σταδιακά αυξανόμενους συνεργάτες του. Παράλληλα για πολλά χρόνια δίδαξε το αντικείμενο της Βυζαντινής Αρχαιολογίας, με έμφαση στην Κρήτη, στη Σχολή Ξεναγών. Πολύτιμη συνεισφορά του, εκτός από τη φροντίδα για συντήρηση εκατοντάδων εικόνων, ήταν η διοργάνωση της μεγάλης έκθεσης στο Ηράκλειο και κυρίως η έκδοση του καταλόγου «Εικόνες της Κρητικής Τέχνης», με τον οποίο πολλά πράγματα μπαίνουν στη θέση τους. Η ανασκαφή, αναστήλωση, συντήρηση και μελέτη σημαντικών μνημείων, όπως τα παλαιοχριστιανικά της Γόρτυνας, ο ναός του Αγίου Νικολάου με τον εικονομαχικό διάκοσμο, οι τοιχογραφίες στις μονές Βαλσαμονέρου, Βροντησίου, Κεράς, Τοπλού, Μυριοκεφάλων, στις εκκλησίες του Αγίου Νικολάου των Κυριακοσελιών, Παναγίας Μέρωνα, Κεράς Καρδιώτισσας Βόρων και αλλού, μελέτες για τη διείσδυση της παλαιολόγειας τέχνης στην Κρήτη, για την ανάπτυξη της Κρητικής Σχολής, την ταξινόμηση των υστερογοτθικών θυρωμάτων των εκκλησιών και άλλα αποτελούν ένα μικρό μόνο μέρος της συνεισφοράς του. Οι πρωτογενείς απόψεις του για τη μνημειακή τέχνη της Κρήτης, όπως δόθηκαν σε αρκετές μελέτες του και κυρίως στο συλλογικό έργο «Κρήτη: Ιστορία-Πολιτισμός», αποτελούν βασικό βοήθημα για όποιον σκοπεύει να ασχοληθεί με το θέμα.
Έζησα από κοντά τον Μανόλη Μπορμπουδάκη ως προϊστάμενο, επιστήμονα και άνθρωπο από τότε που, νεαρός και άπειρος και εκείνος, ήδη φτασμένος, συνεργαστήκαμε στην ανασκαφή της παλαιοχριστιανικής βασιλικής της Αλμυρίδας, μέχρι εντελώς πρόσφατα, την τελευταία φορά, που με πολύ συγκίνηση από την πλευρά και των δυο μας συναντηθήκαμε στο σπίτι του. Συνεργαστήκαμε στενά σε πολλά θέματα και οφείλω να πω πως ο ίδιος ως προϊστάμενος της Εφορείας είχε πάντα μια αγωνία να σώσει πράγματα που χάνονταν καθημερινά, συζητούσε με τους συνεργάτες του, δεχόταν τις αντίθετες απόψεις, όταν έβλεπε πως ήταν σωστές. Ποτέ στα χρόνια αυτά δε χάλασαν οι ανθρώπινες σχέσεις μας, ακόμη και αν υπήρχε σε κάποια θέματα διάσταση απόψεων.
Την τελευταία φορά που μιλήσαμε είχε αρχίσει να αναρρώνει και πίστευε πως θα μπορούσε σύντομα να δουλέψει πάνω σε πράγματα που είχε σχεδόν έτοιμα. Με λαχτάρα περίμενε το καλοκαίρι να πάει έστω για λίγο να επιβλέψει την ανασκαφή της μεγάλης βασιλικής στη Γόρτυνα. Πολλά από όσα είχε αφήσει πίσω στον τομέα της μελέτης όσα χρόνια είχε ρίξει το κύριο βάρος στην προστασία των μνημείων, τα είχε επεξεργαστεί και αισιοδοξούσε πως θα μπορούσε να τα δώσει σε κάποια μορφή στην επιστημονική κοινότητα. Δυστυχώς το μοιραίο επήλθε σε σύντομο χρόνο.
Οι συνεργάτες του στις δυο Εφορείες της Κρήτης πριν από καιρό είχαμε αποφασίσει να προχωρήσουμε στην έκδοση ενός τιμητικού τόμου, σε ελάχιστη ένδειξη τιμής για την προσφορά του Μανόλη στα μνημεία της Κρήτης, αλλά και την επιστήμη γενικότερα. Θα ήταν, πιστεύω, γι’ αυτόν η μεγαλύτερη χαρά και αναγνώριση του έργου του, το οποίο ο ίδιος δεν μπόρεσε να αξιοποιήσει όσο θα ήθελε. Πιστεύω πως η οφειλή παραμένει πάντα ακέραιη και πως ο ίδιος θα ξεφυλλίσει τον τόμο εκεί πάνω που βρίσκεται. Αιωνία η μνήμη σου Μανόλη.

Κοινοποιήστε

  Εκτύπωση