iphone app
android app
iphone app android app
Παρασκευή 22 Σεπτεμβρίου 2017
ΣΜΥΡΝΗ ΟΔΟΙΠΟΡΙΚΟ

Ακουμπώντας στην ιστορία και τις ρίζες των προσφύγων


Ημερομηνία δημοσίευσης:
Τελευταία ενημέρωση:

Όταν στο Σύλλογο Μικρασιατών Ηρακλείου «Ο Άγιος Πολύκαρπος» ανακοίνωναν το τετραήμερο του Ιούνη στα μέρη της Μικρασίας το μυαλό πήγε πρώτα σε όσους δεν πρόλαβαν να τα δουν ποτέ ξανά. Επιτρέψτε μου να αφιερώσω στη μνήμη τους αυτό το δισέλιδο. Αφιερωμένο σε αυτούς που έλεγαν «Καλή πατρίδα» πιστεύοντας πως μια μέρα θα γυρνούσαν στις γειτονιές που μεγάλωσαν και έπαιξαν μικροί. Στη δική τους "αγία Μικρασία"... Μέχρι να παραδοθούν στις στάχτες και να μπουν (όσοι το ήθελε ο Θεός) στις βάρκες της σωτηρίας. Αφιερωμένο στη μνήμη όλων των προσφύγων που ήρθαν στην Κρήτη και σε άλλες περιοχές με τα απολύτως απαραίτητα, αλλά και με τις φωτογραφίες του Ελευθέριου Βενιζέλου και του Νικολάου Πλαστήρα («Μαύρου Καβαλάρη»). Αφιερωμένο και στους απόγονους τους...

Ο κόλπος της Σμύρνης από τον οποίο... ξεκίνησε η προσφυγιά, όπως φαίνεται από την "απέναντι πλευρά". Ο Σύλλογος Μικρασιατών στο ελληνικό Κορδελιό (Καρσίγιακα για τους Τούρκους)...

Η διάσημη πολίτισσα σεφ Μαρία Εκμιετζόγλου μαγείρεψε σε εκδήλωση στα Αλάτσατα στο χώρο που υπήρχε ο ελληνικός Ναός της Παναγίας...


Η Σμύρνη


1η μέρα: Σμύρνη (Μπουρνόβας - Κορδελιό - κέντρο) και Νύμφαιο

Χρειάστηκαν μόλις τρία τέταρτα για να φτάσουμε στον προορισμό μας. Στα τελευταία δέκα λεπτά της πτήσης ανυπομονούσαμε. Βλέπαμε από ψηλά τη Σμύρνη (το Παρίσι της ανατολής) και τα περίχωρα και δε βλέπαμε τη στιγμή που θα πατήσουμε στη γη. Το αεροδρόμιο ευρωπαϊκών προδιαγραφών με αρκετά λουλούδια και ο έλεγχος γρήγορος έστω και από κακόκεφους υπάλληλους. Αυτό ήταν: Είχαμε βγει στους δρόμους της Σμύρνης. Της «γκιαούρ» (άπιστης) Σμύρνης, που έλεγαν οι Τούρκοι, αφού οι χριστιανοί αποτελούσαν τη «μερίδα του λέοντος» μέχρι την Καταστροφή. Συννέφιασε. Άρχισε να βρέχει όταν περνούσαμε δίπλα από τον όμορφο Μπουρνόβα (σιγοτραγουδούσαμε το καροτσάκι του και ήμασταν απτόητοι). Κατεβήκαμε αρχικά στο Κορδελιό. Ο πρώτος καφές και η θέα στην απέναντι πλευρά. Την πλευρά του κόλπου από την οποία 92 χρόνια πριν ξεκίνησε ο ξεριζωμός. «Καρσίγιακα» είναι το Κορδελιό για τους Τούρκους. Δεν είχαν δική τους ονομασία να δώσουν και απλά το ονόμασαν «απέναντι πλευρά». 35 χιλιόμετρα παραλία έχει η Σμύρνη, που σήμερα μετράει τεσσεράμισι εκατομμύρια ψυχές. Μια πόλη δημοκρατική, προοδευτικών ανθρώπων, κατά του Ερντογάν, που κανείς δε σε ρωτάει - όπως είπε ο τουρκοκρητικής καταγωγής ξεναγός μας, ο Μαχμούτ - από πού είσαι και σε ποιον Θεό πιστεύεις.


Στα Ελληνικά

Σύντομα βρεθήκαμε κοντά στα ελληνικά σπίτια. Στο κτήριο του παρθεναγωγείου, στην τότε προκυμαία, εκεί που μιλούσε ο Χρυσόστομος, εκεί που παρέλασε το 1919 ο ελληνικός στρατός, εκεί που τρία χρόνια μετά έγινε το μεγάλο κακό. Το στομάχι άρχισε να «σφίγγεται», η καρδιά να χτυπάει πιο δυνατά και η φράση «τι χάσαμε, γιατί Θεέ μου» να ακούγεται αυθόρμητα μέσα στο πούλμαν. Η επίσκεψη στην αγορά μας χαλάρωσε. Γίναμε ένα με το πλήθος καταναλωτών και οι καταστηματάρχες ή οι πλανόδιοι πωλητές μας καλωσόριζαν και με σπαστά Ελληνικά προσπαθούσαν να μας πουλήσουν την πραμάτειά τους. Για λίγο στο ξενοδοχείο και το απόγευμα κοντινή εξόρμηση μέχρι το Νύμφαιο. Το «Κεμάλ Πασά» για τους Τούρκους, μέρος καταγωγής του γραμματέα του Συλλόγου Μικρασιατών Κώστα Κουναλάκη, που είδε ένα... μέρος από το σπίτι του παππού του! Λίγο έξω από το Νύμφαιο συναντήσαμε και το φίλο μας Μουσταφά Ιντούκ Φαφατάκη (με τη χανιώτικη καταγωγή), για τον οποίο, όπως και για τους Τουρκοκρητικούς, θα κάνουμε ξεχωριστό αφιέρωμα προσεχώς.


Ιερή Γη


2η ημέρα: Ναός Παναγίας, Έφεσος, Κουσάντασι, Κιρκιντζέ

Ναι, ήταν η μέρα της Εφέσου. Την είχα επισκεφτεί πρώτη φορά στα 16 μου και θυμάμαι πόσο δύσκολο και επίπονο ήταν να δεις τα πάντα κάτω από τον καυτό ήλιο. Νωρίτερα όμως πήγαμε στα ορεινά της περιοχής. Εκεί που, σύμφωνα με τους καθολικούς, η Παναγία έζησε τα τελευταία της χρόνια και εκεί που, σύμφωνα με τους ίδιους, έγινε η ταφή της. Στην Έφεσο ο καιρός ήταν μαζί μας. Η ξενάγηση από τον Μαχμούτ (το όνομα στα τούρκικα σημαίνει «Δόξα τω Θεώ») καταπληκτική. Δέος για μια τεράστια έκταση, γεμάτη ελληνικές περιγραφές. Δε θα σας περιγράψω τι περιλαμβάνει. Θα γράψω μόνο πως δε μετάνιωσε κανείς από όσους είχαμε επισκεφτεί ξανά την Έφεσο στο παρελθόν που βρεθήκαμε εκεί για δεύτερη φορά. Φεύγοντας νιώθεις τόσο περήφανος. Και ξέρεις πως όποιος περπατήσει σε αυτούς τους αρχαίους δρόμους, Έλληνας ή ξένος, θα νιώσει πως εκεί χτυπάει και θα χτυπάει για πάντα η καρδιά της Ελλάδας!


Κουσάντασι

Το κοντινό Κουσάντασι όμως σε προσγειώνει στην τουρκική πραγματικότητα. Με ωραίες παραλίες αλλά στο επίκεντρο το πιο γνωστό παζάρι στα παράλια. Εκεί που όλοι θα μπουν στον πειρασμό να φορέσουν ένα δερμάτινο. Και ας μην το αγοράσουν. Ξεκινώντας από τις χίλιες λίρες (περίπου 300 ευρώ) και φτάνοντας στο ένα τρίτο της τιμής! Για φαγητό δε σας είπα. Πίτα με μοσχαρίσιο κεμπάπ και επιδόρπιο το περίφημο κιουνεφέ (κανταΐφι με σμυρναίικο γλυκό τυρί ψημένο στο φούρνο). Νωρίτερα είχαμε δοκιμάσει και το αριάνι (παγωμένο ξινόγαλο).


ΚΙΡΚΙΝΤΖΕ


Στα "Ματωμένα χώματα" της Διδώς Σωτηρίου

Κιρκιντζέ (πρώην βιλσέτι Αϊδινίου): Το χωριό όπου γεννήθηκε η Διδώ Σωτηρίου ("Ματωμένα χώματα")...

Έτσι είχαμε ανακτήσει τις δυνάμεις μας για τον ανήφορο ως το Κιρκιντζέ. Ήμασταν πια στο χωριό της Διδώς Σωτηρίου. Στο παλιό βιλαέτι Αιδινίου. Το μυαλό πήγαινε και στη γιαγιά την Κρυσταλλία και το αγαπημένο της παραμύθι, την «Τσιλιμά Καντί». Και φυσικά στο κορυφαίο μυθιστόρημα, τα «Ματωμένα χώματα» που πρόσφατα έγιναν και σίριαλ. Πανέμορφο το χωριό. Μέσα στα λουλούδια, τα τριαντάφυλλα, τα αρώματα από τα λογής-λογής μπαχαρικά αλλά και το τσάι που δεν αργήσαμε να γευτούμε. Κάποιοι δοκίμασαν λίγο πριν μπουν στη γραφική αγορά παγωτό που ο παραγωγός το είχε φτιάξει σε μεγάλη ροδέλα και το έκοβε με μπαλτά (!). Κάποιοι άλλοι έπιναν... ρακές στο αστυνομικό τμήμα του χωριού. Καμιά σχέση φυσικά με το... εξπρές του μεσονυχτίου. Και το βράδυ στη Σμύρνη ένα μαγαζί τα είχε όλα στην παραλία. Χανούμισσα, ναργιλέ, μπαρ αλλά και στην είσοδο ένα μεγάλο ψυγείο με ψάρια για όποιον ήθελε να τσιμπήσει κάτι! Ε, ναι, αυτά μόνο οι Τούρκοι τα κάνουν!

Ο συντάκτης Γιώργος Μιμίκος στο σπίτι του νομπελίστα ποιητή Γεωργίου Σεφέρη στα Βουρλά (Σκάλα) που σήμερα λειτουργεί σαν ξενοδοχείο...

Το πατρικό σπίτι του Αριστοτέλη Ωνάση, στο Αξάρι (Αρχαία Θυάτειρα), μία ώρα ανατολικά της Σμύρνης προς την ενδοχώρα...

Ο τεράστιος και εντυπωσιακός αρχαιολογικός χώρος της Εφέσου δείχνει από την πρώτη στιγμή πως η γη της Ιωνίας κατοικήθηκε από αρχαιοτάτων χρόνων από Έλληνες.


ΕΩΣ ΤΟ '22


Εκεί που έμεναν κάποτε μόνο Έλληνες


3η μέρα: Βουρλά, Αλάτσατα (με τη μαγική Αγριελιά) και Τσεσμές

Τα Βουρλά του παππού του Βασίλη και της γιαγιάς της Παρασκευής ήταν μπροστά μας μόλις μισή ώρα μετά την αναχώρηση από τη Σμύρνη. Τα Βουρλά της Φιλιώς Χαϊδεμένου (διαβάστε ανεπιφύλακτα το βιβλίο της «Δυο αιώνες μια ζωή»), που έφτιαξε ένα καταπληκτικό μνημείο Μικρασιατών στη Νέα Φιλαδέλφεια. Πήγαμε αρχικά στην πλατεία με τη βρύση. Πόσες φορές δε θα γέμισαν εκεί τις στάμνες τους οι δικοί μας; Και αμέσως μετά «χαθήκαμε» μέσα στα στενά.

Το μνημείο για τους 300 εργάτες που έχασαν τη ζωή τους στο μεγάλο ατύχημα στα ορυχεία στο κέντρο της πόλης Σώμα που πενθεί βαριά...

Μόνο ελληνικά σπίτια. Βλέπετε, στα Βουρλά έμεναν μέχρι το '22 σχεδόν μόνο Έλληνες! Το σπίτι του Κωνσταντινίδη που ήρθε στο Ηράκλειο και δημιούργησε το μεγάλο σταφιδοεργοστάσιο δέσποζε. Ο χρόνος λίγος για τόσα πολλά. Η κάθοδος στη Σκάλα, το επίνειο των Βουρλών, είχε αρχίσει. Το επιβλητικό και ιστορικό καφενείο του Μπάτη και λίγο πιο 'κεί το σπίτι του μεγάλου νομπελίστα ποιητή μας Γιώργου Σεφέρη, που λειτουργεί σαν ξενοδοχείο. Οι φωτογραφίες τους μας συντρόφευαν μέχρι τα γειτονικά Αλάτσατα. Εκεί οι παραστάσεις αλλάζουν ευθύς: Από τα όμορφα αλλά λιτά Βουρλά στην απόλυτη χλιδή! Μαρίνες με κότερα, κανάλια με τα σκάφη να φτάνουν έξω από την πόρτα των σπιτιών, λίγο έξω από το τουριστικό θέρετρο, στην Αγριλιά.


Στην Παναγιά

Στο κέντρο, στάση εκεί που ήταν ο Ναός της Παναγίας. Υποχρεωθήκαμε να βγάλουμε τα παπούτσια μας - έχει γίνει τζαμί! Γλυπτό του Γιαννούλη Χαλεπά έξω από το ιερό και το μάτι φεύγει από το όνομα του μεγάλου Τηνιακού γλύπτη και πάει στη «σπασμένη» Αγία Τράπεζα εντός του Ιερού. Τα συναισθήματα αλλάζουν κάθε δευτερόλεπτο. Όπως και οι μυρωδιές στον εξωτερικό χώρο. Εκεί που γινόταν έκθεση προϊόντων με τη Μαρία Εκμιετζόγλου (από την Πόλη) να δίνει ρεσιτάλ μαγειρικής! Μια τουρκικής παραλλαγής μπουγάτσα μας γλυκαίνει τον ουρανίσκο, ενώ φεύγοντας είδαμε τη Μαλβίνα Σφίγγα, που έμεινε στο σπίτι της οικογένειάς της! Τι ευλογία, Θεέ μου! Ωστόσο, η μέρα είχε και Τσεσμέ! Άρα, προϊόντα από τη Χίο μας, που βρίσκεται ακριβώς απέναντι! Η ζέστη έκανε απαραίτητο ένα παγωτό με κρέμα μαστίχας (καϊμάκι) και ο όμορφος Τσεσμές ξεδιπλωνόταν μπροστά μας μετά από την απαραίτητη επίσκεψη στο κτήριο που κάποτε βρισκόταν ο Ναός του Αγίου Χαραλάμπους. Θα ακολουθούσε το τελευταίο βράδυ στη Σμύρνη και θέλαμε να το περάσουμε στην παραλία. Με ουζάκι και φρέσκο ψαράκι στο επώνυμο εστιατόριο «Ντενιζλί» (Θάλασσα). Σε αυτά τα μέρη, είναι αλήθεια, το καλό φαγητό και το γλυκό πρέπει να έχουν την τιμητική τους. Ο επίλογος με το «καζάν ντιπί» από γάλα βουβαλιού. Και κατάκλιση για λίγες ώρες. Η τέταρτη μέρα ξημέρωνε και θα ήταν η πιο ιδιαίτερη...


4η μέρα: Το Αξάρι του Ωνάση και το Σώμα της πρόσφατης καταστροφής...


ΣΕ ΜΕΡΗ ΑΛΗΣΜΟΝΗΤΑ


Μνήμες, εικόνες και αισθήσεις

Η τέταρτη μέρα στα «ματωμένα» αλλά και ευλογημένα χώματα της Μικρασίας (το χαρακτηρισμό «ευλογημένα» θα τον τεκμηριώσω στη συνέχεια του κειμένου), ίσως ήταν και η πιο ξεχωριστή. Έστω κι αν τα μεσάνυχτα έπρεπε να μπούμε στο αεροπλάνο της επιστροφής για το Ηράκλειο, έστω κι αν μετά το απόγευμα στη Σμύρνη και στα περίχωρα «άνοιξαν οι ουρανοί» και είχαμε μια άνευ προηγουμένου καλοκαιρινή καταιγίδα, αυτή η τελευταία μέρα άφησε και τις πιο έντονες εικόνες στο μυαλό και εισπράξαμε την πιο ζεστή φιλοξενία. Όλα αυτά δεν τα γράφουμε γιατί το Σώμα (αρχαία Γέρμη) είναι το μέρος καταγωγής των Μιμίκων, άλλωστε ρίζες έχουμε και από τα Βουρλά του Βασίλη Φαναρτζή (Πέρου) και της συζύγου του Παρασκευής Μπαγιάτη, όπως και από το Αξάρι, από την πλευρά της μητέρας με τον παππού της Γιώργο και τη γιαγιά της Κατίνα Κουσκουτή. Ο πρώτος σταθμός μας εξάλλου την τέταρτη μέρα ήταν το Αξάρι. Περάσαμε από τη Μαγνησία (Μανίσα για τους Τούρκους), πρωτεύουσα της επαρχίας που ανήκουν οι πόλεις που επισκεφτήκαμε. Μετά από μια διαδρομή με «πράσινη θάλασσα» - στη μοναδική μέρα που δεν κατευθυνθήκαμε παραλιακά - μέσα στο δάσος, οι εναλλαγές του τοπίου άρχισαν να γίνονται συνεχείς. Μεγάλες εκτάσεις με αμπέλια και ελιές - μην ξεχνάμε πως οι Μικρασιάτες είχαν ξεχωριστή τέχνη στην καλλιέργεια του αμπελιού και έδωσαν πολλά στους Κρητικούς - με συνεχόμενα επιφωνήματα για δέκα άτομα που είχαμε μπει στο μίνι βαν. Ο οδηγός μάς έφτιαχνε τη διάθεση με τούρκικη μουσική αλλά συχνά μας έπιανε η μελαγχολία και λέγαμε «τι εκτάσεις χάσαμε», με τη σκέψη να πηγαίνει στους προγόνους που όλοι τους ζήσανε πλουσιοπάροχα πριν την καταστροφή.

Η φιλοξενία των κατοίκων στην πόλη Σώμα για τα μέλη του Συλλόγου Μικρασιατών Ηρακλείου ήταν - παρά το πένθος τους - ιδιαίτερα ζεστή...


Αξάρι

Το Αξάρι (Ακισάρ για τους Τούρκους), με τα ερείπια από αρχαίο ελληνικό ναό να αποτελεί μοναδικό ουσιαστικά αξιοθέατο για ξένους τουρίστες, είναι μια τυπική τουρκική πόλη της ενδοχώρας. Το Αξάρι όμως για τους Έλληνες είναι ξεχωριστό. Είναι η πόλη από την οποία κατάγεται ο Αριστοτέλης Ωνάσης, ο μεγαλύτερος Έλληνας εφοπλιστής που στη συνέχεια εγκαταστάθηκε στη Σμύρνη. Και ασφαλώς είχαμε «χρέος» να εντοπίσουμε το πατρικό του, το σπίτι του πατέρα του Σωκράτη και της μητέρας του Πηνελόπης. Με τη βοήθεια του οδηγού που μπήκε στο... δημαρχείο και έφερε συνοδηγό, τα καταφέραμε! Ωστόσο, δεν μπορέσαμε να μείνουμε για πολύ, απλά για λίγες φωτογραφίες και ελάχιστα τηλεοπτικά πλάνα. Το σπίτι βρίσκεται στην αρχή της ελληνικής συνοικίας. Μόνο πως απέναντί του υπάρχει... στρατόπεδο και οι κινήσεις μας αντιμετωπίστηκαν με μια κάποια καχυποψία! Όσο για το Σώμα, όσα και να γράψουμε είναι λίγα! Στην πόλη του Σπύρου Μιμίκου ζουν σήμερα 100.000 άνθρωποι! Όλοι τους όμως πενθούν για τους 300 εργάτες που έχασαν τη ζωή τους στα ορυχεία πριν από λίγους μήνες! Στην πλατεία της πόλης υπάρχει μνημείο και παραδίπλα... τα κράνη τους, κατάχαμα στο έδαφος. Εκεί κάθε απόγευμα γίνεται κάτι σαν επιμνημόσυνη δέηση. Μάλιστα σε όλες τις πόλεις της Μικράς Ασίας και φυσικά στη Σμύρνη, υπάρχουν πανό που γράφουν «συλλυπητήρια για το Σώμα». Ο οδηγός μας έκανε κάτι παραπάνω από τη δουλειά του και πάλι. Εντόπισε τον πιο κατάλληλο άνθρωπο και τον... ανέβασε στο μίνι βαν.

Σε ορεινή περιοχή κοντά στην Έφεσο (πρώην βιλαέτι Αϊδινίου) πιστεύουν οι καθολικοί πως έγινε η ταφή της Παναγίας. Το άγαλμα αυτό το έφτιαξε στη Χάρη Της η Χίλαρι Κλίντον...


Επίγειος παράδεισος

Αυτός με το χαμόγελο στα χείλη του έδειξε το δρόμο για την περιοχή που ήταν η ελληνική συνοικία. Περάσαμε από τα παλιά ορυχεία (υπάρχει αστυνομική φρούρηση) και φτάσαμε στο «Νταρκαλέ», έναν επίγειο παράδεισο. Κάτω από πλατάνια και γύρω από τρεχούμενα νερά, μια μικρή πλατεία με τζαμί και ένα δέντρο που φυτεύτηκε από χριστιανικά χέρια πριν από 500 χρόνια! Εκεί ήταν και το σημείο που ξεκινούσε ο ανήφορος για σπίτια που κατοικούσαν Έλληνες την εποχή... της τουρκοκρατίας στη «μαμά Ελλάδα». Και όμως, κάποια από αυτά τα σπίτια κατοικούνται από άπορους Τούρκους σήμερα. Ο Μουσταφά, που ήρθε μαζί μας για να μας δείξει την περιοχή, όταν έμαθε πως έχουμε καταγωγή από το Σώμα έκανε τα πάντα για να μας εξυπηρετήσει. Έτρεχε σαν τρελός ακόμα και για να μας κόψει κεράσια και να μας προσφέρει (και όμως, ο παππούς πριν την καταστροφή είχε φυτέψει κάπου εκεί μια κερασιά), χτυπούσε πόρτες για να ανοίξουν και να δούμε το εσωτερικό ενός σπιτιού (!) - κόντεψε να «γκρεμοτσακιστεί» στα κατσάβραχα! Μας υποδέχτηκε και ο «μουτχάρης» από το τζαμί και, αφού ευγενικά μας ζήτησε να βγάλουμε τα παπούτσια μας, μας ξενάγησε στους εσωτερικούς του χώρους. Ήταν μια μεγάλη εμπειρία. Ο Μουσταφά μας έδειξε... πώς προσεύχονται και μας χάρισε από ένα κομπολόι (κάθε χάντρα και μια προσευχή). Ο επίλογος ήταν ένα γεύμα μέσα σε ειδυλλιακό περιβάλλον, με τα περισσότερα εδέσματα να είναι κερασμένα για να δοκιμάσουμε την τοπική κουζίνα! Θα επιστρέψουμε στα αμέσως επόμενα χρόνια - αν το θέλει ο Θεός - θα δούμε ξανά το Σώμα, θα βρούμε τον Μουσταφά, θα ξαναπάμε στα Βουρλά του παππού Βασίλη και της γιαγιάς Παρασκευής, αλλά και στο Αξάρι. Φεύγοντας, είπα στον Μουσταφά πως είμαι αθλητικός δημοσιογράφος. Τότε οδήγησε τον οδηγό στο γήπεδο της "Somaspor", βρήκε άνθρωπο να ανοίξει την πύλη και μας ξενάγησε και εκεί! Σε ευχαριστούμε για όλα, ρε Μουσταφά... Εις το επανιδείν!

* Ευχαριστούμε θερμά το Δ.Σ. του Συλλόγου Μικρασιατών Ηρακλείου, τον πρόεδρο Νίκο Δημόπουλο και ιδιαιτέρως το γραμματέα Κώστα Κουναλάκη...

Κοινοποιήστε

  Εκτύπωση